Coğrafi koordinatlar və vaxt qurşaqları
Paralellər və meridianlar, coğrafi en və uzunluq, başlanğıc meridianı, vaxt qurşaqları və tarix dəyişmə xətti
Yer kürəsində hər nöqtənin yerini dəqiq göstərmək üçün coğrafi koordinatlardan istifadə olunur. Paralellər ekvatora paralel çəkilmiş, qərbdən şərqə uzanan dairələrdir; ən böyük paralel ekvatordur (0°). Meridianlar isə qütblərdən keçən, şimaldan cənuba uzanan yarımdairələrdir. Başlanğıc (Qrinviç) meridianı 0° götürülür. Coğrafi en — nöqtənin ekvatordan şimala (şimal eni) və ya cənuba (cənub eni) olan bucaq məsafəsidir, 0°-dən 90°-yə qədər dəyişir. Coğrafi uzunluq — nöqtənin başlanğıc meridiandan şərqə (şərq uzunluğu) və ya qərbə (qərb uzunluğu) olan bucaq məsafəsidir, 0°-dən 180°-yə qədər dəyişir. Yer öz oxu ətrafında 24 saata 360° dövr etdiyi üçün 360° ÷ 24 = 15°, yəni hər 15° uzunluğa 1 saat, hər 1°-yə isə 60 dəq ÷ 15 = 4 dəqiqə vaxt fərqi düşür. Yer qərbdən şərqə fırlandığı üçün şərqdə yerləşən məntəqədə vaxt həmişə daha irəlidir (daha çoxdur). Yerli vaxt eyni meridianda olan bütün məntəqələrdə eynidir, lakin praktiki çətinlik yaratdığı üçün Yer 15°-lik 24 vaxt qurşağına bölünüb və hər qurşaqda öz orta meridianının yerli vaxtı — qurşaq vaxtı tətbiq olunur. 180° meridian boyunca təxminən tarix dəyişmə xətti keçir: bu xətti qərbdən şərqə (məsələn, Asiyadan Amerikaya) keçəndə bir gün geri, şərqdən qərbə keçəndə bir gün irəli sayılır. Azərbaycan 4-cü vaxt qurşağında yerləşir və Qrinviç (Ümumdünya) vaxtından 4 saat irəlidədir (UTC+4).
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Anlayış | İzah | Ölçü vahidi |
|---|---|---|
| Coğrafi en | Ekvatordan şimala və ya cənuba bucaq məsafəsi | 0°–90° |
| Coğrafi uzunluq | Başlanğıc meridiandan şərqə və ya qərbə bucaq məsafəsi | 0°–180° |
| Başlanğıc meridianı | Uzunluğun başlanğıcı götürülən Qrinviç meridianı | 0° |
| Ekvator | Enin başlanğıcı götürülən ən böyük paralel | 0° |
| Kəmiyyət | Dəyər |
|---|---|
| Yerin tam dövrü | 24 saata 360° |
| 1 saata düşən uzunluq | 15° |
| 1°-yə düşən vaxt fərqi | 4 dəqiqə |
| Vaxt qurşaqlarının sayı | 24 |
| Bir vaxt qurşağının eni | 15° |
| Azərbaycanın qurşağı | 4-cü (UTC+4) |
- 1Şərt: Məntəqə başlanğıc (Qrinviç) meridiandan 45° şərqdə yerləşir. Onun yerli vaxtı Qrinviç yerli vaxtından nə qədər fərqlənir?
- 2Düstur: Hər 15° uzunluğa 1 saat düşür: vaxt fərqi = uzunluq fərqi ÷ 15.
- 3Hesablama: 45° ÷ 15° = 3 saat.
- 4İstiqamət: Məntəqə şərqdə olduğu üçün vaxt irəlidir (çoxdur).
- 5Cavab: Yerli vaxt Qrinviç yerli vaxtından 3 saat irəlidir.
- 1Şərt: Bakı şəhərinin coğrafi koordinatları təxminən 40° şm.e. və 50° ş.u.-dır. Bakı hansı yarımkürələrdədir?
- 2Eni oxu: 40° şm.e. — yəni nöqtə ekvatordan şimaldadır, deməli şimal yarımkürəsindədir.
- 3Uzunluğu oxu: 50° ş.u. — yəni nöqtə başlanğıc meridiandan şərqdədir, deməli şərq yarımkürəsindədir.
- 4Cavab: Bakı şimal yarımkürəsində və şərq yarımkürəsindədir.
Eni və uzunluğu qarışdırma: en ekvatordan ölçülür (0°–90°, şimal/cənub), uzunluq isə başlanğıc meridiandan ölçülür (0°–180°, şərq/qərb).
Vaxt fərqi düsturu: hər 15° = 1 saat, hər 1° = 4 dəqiqə. Məsələn, 10°-lik uzunluq fərqi 40 dəqiqə edir, 60 dəqiqə yox.
İstiqaməti unutma: Yer qərbdən şərqə fırlandığı üçün şərqdəki məntəqədə vaxt həmişə irəlidir (çoxdur), qərbdəki məntəqədə isə geridir.
Biri şərq, biri qərb uzunluğunda olan iki nöqtənin uzunluq fərqini taparkən dərəcələri çıxma yox, topla: məsələn 75° q.u. və 45° ş.u. üçün fərq 75° + 45° = 120°, yəni 8 saatdır.
Qaydalar
- 1Ekvator — ən böyük paraleldir (0°); başlanğıc (Qrinviç) meridianı uzunluğun başlanğıcıdır (0°).
- 2Coğrafi en ekvatordan 0°–90°, coğrafi uzunluq başlanğıc meridiandan 0°–180° dəyişir.
- 3Yer 24 saata 360° dövr edir: 360° ÷ 24 = 15° (1 saat); 1° = 4 dəqiqə vaxt fərqi.
- 4Yer qərbdən şərqə fırlanır: şərqdəki məntəqədə vaxt həmişə irəlidir (çoxdur).
- 5Yer 24 vaxt qurşağına bölünüb; tarix dəyişmə xətti təxminən 180° meridian boyunca keçir.
- 6Azərbaycan 4-cü vaxt qurşağındadır (UTC+4).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir