eg2c-1.2· Fəsil 1: Ümumi coğrafiya· ~16 dəq

Yerin kosmik xarakteristikası

Günəş sistemi və planetlər, Yerin forması (geoid) və ölçüləri, Yerin sutkalıq və illik hərəkətləri, fəsillər, Günəş şüalarının düşmə bucağı, tropiklər və qütb dairələri, Ay və onun fazaları.

Yer Günəş sisteminin Günəşdən üçüncü planetidir; sistemdə səkkiz planet vardır: Merkuri, Venera, Yer, Mars (daxili, qaya planetləri), Yupiter, Saturn, Uran, Neptun (xarici, nəhəng planetlər). Yerin forması geoiddir — qütblərdən bir qədər basıq, ekvatorda şişkin fırlanma fiqurudur; ekvator radiusu (~6378 km) qütb radiusundan (~6357 km) böyükdür, orta radius isə ~6371 km-dir. Yer iki əsas hərəkət edir. Öz oxu ətrafında qərbdən şərqə fırlanır, tam dövrü ~24 saat çəkir və gecə-gündüzün növbələşməsini, eləcə də cisimlərin görünən şərqdən doğub qərbdə batmasını yaradır. Günəş ətrafında orbiti üzrə bir tam dövrü ~365,25 sutka (bir il) çəkir; Yerin oxu orbit müstəvisinə 66,5° (ekliptika müstəvisinə isə oxun perpendikulyarı 23,5°) bucaq altında maili olduğu üçün fəsillər baş verir. İlin dörd əlamətdar günü: 21 mart və 23 sentyabr — gün-gecə bərabərliyi (Günəş ekvator üzərində zenitdədir), 22 iyun — şimal yarımkürəsində yay gündönümü (Günəş Şimal tropiki, 23,5° şm.e. üzərində zenitdə), 22 dekabr — şimal yarımkürəsində qış gündönümü (Günəş Cənub tropiki, 23,5° c.e. üzərində zenitdə). 23 may və 20 iyul kimi tarixlərdə Günəş şüaları ölkəmizdə yüksək bucaq altında düşür. Günəş şüalarının səthə düşmə bucağı nə qədər böyükdürsə (zenitə yaxındırsa), səth bir o qədər çox qızır. Tropiklər (23,5° şm. və c.) Günəşin ildə bir dəfə zenitdə ola bildiyi son enlik dairələridir; qütb dairələri (66,5° şm. və c.) qütb günü və qütb gecəsinin müşahidə olunduğu sərhəddir. Ay Yerin təbii peykidir; Günəşdən işıq aldığı üçün biz onu fazalar şəklində görürük: yeni ay, ilk rüb (böyüyən ay), bədirlənmiş (tam) ay, son rüb (kiçilən ay).

Qrafiklər

Yerin Günəş ətrafında hərəkəti: Yer oxunun 23,5° maili olması səbəbindən fəsillər dəyişir (22 dekabr, 21 mart, 22 iyun, 23 sentyabr)
Yerin Günəş ətrafında hərəkəti: Yer oxunun 23,5° maili olması səbəbindən fəsillər dəyişir (22 dekabr, 21 mart, 22 iyun, 23 sentyabr)

Əsas terminlər

Oxu (sutkalıq) hərəkəti — Yerin öz oxu ətrafında qərbdən şərqə fırlanması; tam dövrü ~24 saat çəkir və gecə-gündüzün növbələşməsini yaradır.
Orbital (illik) hərəkət — Yerin Günəş ətrafında orbiti üzrə hərəkəti; bir tam dövrü ~365,25 sutka (bir il) çəkir və oxun maililiyi ilə birlikdə fəsilləri yaradır.
Geoid — Yerin əsl forması — qütblərdən bir qədər basıq, ekvatorda şişkin fırlanma fiquru; dəqiq kürə deyil.
Ekvator — 0° paraleli; 21 mart və 23 sentyabrda Günəş onun üzərində zenitdə olur, burada il boyu gün və gecə təxminən bərabər (12 saat) olur.
Tropiklər — 23,5° şimal və cənub enlikləri — Günəşin ildə bir dəfə zenitdə (90°) ola bildiyi son enlik dairələri.
Qütb dairələri — 66,5° şimal və cənub enlikləri — qütb günü və qütb gecəsinin müşahidə olunduğu sərhəd; bu xətdən qütbə doğru qütb günü/gecəsi baş verir.
Yerin əsas hərəkətləri
HərəkətMüddətNəticə
Öz oxu ətrafında fırlanma (qərbdən şərqə)~24 saatGecə-gündüzün növbələşməsi
Günəş ətrafında orbital hərəkət~365,25 sutka (bir il)Oxun maililiyi ilə birlikdə fəsillərin dəyişməsi
İlin dörd əlamətdar günü
TarixHadisəGünəş zenitdə olan paralel
21 martGün-gecə bərabərliyiEkvator (0°)
22 iyunŞimalda yay gündönümüŞimal tropiki (23,5° şm.e.)
23 sentyabrGün-gecə bərabərliyiEkvator (0°)
22 dekabrŞimalda qış gündönümüCənub tropiki (23,5° c.e.)
✎Fəsillərin yaranması
  1. 1Hərəkət: Yer Günəş ətrafında orbiti üzrə ~365,25 sutkaya bir tam dövr edir.
  2. 2Oxun maililiyi: Yerin oxu orbit müstəvisinə 66,5° bucaq altında maildir (oxun perpendikulyarı ekliptikaya 23,5°).
  3. 3Şüaların düşməsi: Maillik səbəbindən Günəş şüalarının düşmə bucağı il boyu dəyişir: 22 iyunda şimalda yay, 22 dekabrda şimalda qış olur.
  4. 4Nəticə: Oxun maililiyi olmasaydı fəsillər tamamilə aradan qalxardı; məhz maillik fəsillərin dəyişməsini yaradır.
✎Oxu (sutkalıq) hərəkətinin nəticələri
  1. 1Hərəkət: Yer öz oxu ətrafında qərbdən şərqə fırlanır, tam dövrü ~24 saat çəkir.
  2. 2Nəticə 1: Gecə və gündüz bir-birini növbə ilə əvəz edir.
  3. 3Nəticə 2: Göy cisimləri görünüş etibarı ilə şərqdən doğub qərbdə batır.
🚫Tez-tez səhv

Gecə-gündüzün növbələşməsini oxu (sutkalıq, ~24 saat) hərəkəti, fəsillərin dəyişməsini isə orbital (illik, ~365,25 sutka) hərəkət yaradır — bu iki hərəkəti qarışdırmayın.

💡Qeyd

Gün-gecə bərabərliyi yalnız 21 mart və 23 sentyabrda olur (Günəş ekvatorda zenitdə); yay gündönümü 22 iyun, qış gündönümü isə 22 dekabrdır.

⚠️Diqqət

Tropiklər 23,5°, qütb dairələri isə 66,5° enlikdədir — bu iki dəyəri dəyişik salmayın. Qütb günü/gecəsi 66,5°-dən qütbə doğru baş verir.

💡Qeyd

Günəş şüalarının düşmə bucağı nə qədər böyük (zenitə yaxın) olarsa, səth bir o qədər çox qızır.

Qaydalar

  1. 1Günəş sistemində 8 planet var; Yer Günəşdən 3-cü planetdir.
  2. 2Yerin forması geoiddir: ekvator radiusu (~6378 km) > qütb radiusu (~6357 km), orta radius ~6371 km.
  3. 3Öz oxu ətrafında fırlanma (~24 saat, qərbdən şərqə) → gecə-gündüzün növbələşməsi.
  4. 4Günəş ətrafında hərəkət (~365,25 sutka) və oxun 66,5° maililiyi → fəsillərin dəyişməsi.
  5. 521 mart və 23 sentyabr — gün-gecə bərabərliyi; 22 iyun — şimalda yay, 22 dekabr — şimalda qış gündönümü.
  6. 6Şüaların düşmə bucağı böyüdükcə (zenitə yaxınlaşdıqca) səth daha çox qızır.
  7. 7Tropiklər 23,5°, qütb dairələri 66,5° enlikdədir; qütb günü/gecəsi 66,5°-dən qütbə doğru baş verir.
  8. 8Ayın əsas fazaları: yeni ay → ilk rüb → bədirlənmiş ay → son rüb.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq