Coğrafi kəşflər və xəritəşünaslıq
Böyük coğrafi kəşflər, xəritə və plan, miqyas və onun hesablanması, şərti işarələr, azimut, üfüqün cəhətləri və relyefin horizontallarla təsviri
Coğrafi xəritə yer səthinin müstəvi üzərində kiçildilmiş, ümumiləşdirilmiş və şərti işarələrlə verilmiş təsviridir. Miqyas xəritədəki uzunluğun yerdəki həqiqi uzunluğa olan nisbətini göstərir; ədədi miqyas (məsələn 1:100000) o deməkdir ki, xəritədə 1 sm yerdə 100000 sm = 1000 m = 1 km-ə uyğundur. Xətti miqyas isə bu nisbəti düz xətt (cədvəl) şəklində göstərir. Üfüqün dörd əsas cəhəti var: şimal (Şm), cənub (C), şərq (Ş), qərb (Q). Azimut şimal istiqamətindən saat əqrəbi yönündə hesablanan bucaqdır və 0°-dan 360°-ə qədər dəyişir: şimal — 0° (və ya 360°), şərq — 90°, cənub — 180°, qərb — 270°. Relyef xəritədə horizontallar (izohipslər) — eyni mütləq hündürlükdəki nöqtələri birləşdirən qapalı əyrilərlə təsvir olunur; horizontallar bir-birinə nə qədər sıxdırsa, yamac bir o qədər dik olur. Nümunə: miqyası 1:50000 olan xəritədə iki məntəqə arasındakı 4 sm məsafə yerdə 4 × 50000 = 200000 sm = 2000 m = 2 km-ə bərabərdir.
Əsas terminlər
| Səyyah | Kəşf | Tarix |
|---|---|---|
| Xristofor Kolumb | Amerikanı kəşf etdi | 1492 |
| Bartolomeu Dias | Ümid burnunu keçdi | 1488 |
| Vasko da Qama | Hindistana dəniz yolu | 1498 |
| Ferdinand Magellan | İlk dünya səyahəti | 1519–1522 |
| Cəhət | Azimut |
|---|---|
| Şimal (Şm) | 0° / 360° |
| Şimal-şərq (Şm-Ş) | 45° |
| Şərq (Ş) | 90° |
| Cənub-şərq (C-Ş) | 135° |
| Cənub (C) | 180° |
| Cənub-qərb (C-Q) | 225° |
| Qərb (Q) | 270° |
| Şimal-qərb (Şm-Q) | 315° |
- 1Şərt: Miqyası 1:50000 olan xəritədə iki məntəqə arasındakı məsafə 4 sm-dir. Həqiqi məsafəni tapın.
- 2Vurma: Xəritə məsafəsini miqyasın məxrəcinə vururuq: 4 × 50000 = 200000 sm.
- 3Çevirmə: 200000 sm = 2000 m = 2 km.
- 4Cavab: Məntəqələr arasındakı həqiqi məsafə 2 km-dir.
- 1Şərt: Təpənin zirvəsi 240 m, ən aşağı (ətək) horizontalı 180 m, kəsilmə intervalı 20 m-dir. Neçə horizontal interval var?
- 2Fərq: Zirvə ilə ətək arasındakı hündürlük fərqi: 240 − 180 = 60 m.
- 3Bölmə: Fərqi kəsilmə intervalına bölürük: 60 ÷ 20 = 3.
- 4Cavab: Zirvə ilə ətək arasında 3 horizontal interval (pillə) var.
Miqyasla məsafə hesablayanda vuruq addımını unutmayın: 3,5 × 200000 = 700000 sm = 7 km. Onluq vergülün yerini səhv qoysanız 35 km kimi yanlış nəticə alarsınız.
İri-kiçik miqyas qarışdırılır: məxrəc nə qədər kiçikdirsə, miqyas o qədər iridır. Buna görə 1:50000 miqyası 1:200000-dən daha iridir və ərazini daha ətraflı göstərir.
Azimutları dəqiq yadda saxlayın: 90° şərqin, 135° isə cənub-şərqin azimutudur; bunları qarışdırmaq aralıq cəhət suallarında səhvə aparır.
Kolumbun gəmiləri (Santa Mariya, Ninya) ilə Magellanın gəmilərini (dünya səyahətini Viktoriya tamamladı) qarışdırmayın; həmçinin 1492 Kolumba, 1498 Vasko da Qamaya aiddir.
Qaydalar
- 1Ədədi miqyasda məxrəc nə qədər böyükdürsə, miqyas bir o qədər kiçik, xəritədə təsvir də bir o qədər ümumiləşdirilmiş olur (1:100000 < 1:10000).
- 21:100000 miqyasında xəritədə 1 sm yerdə 1 km-ə, 1:50000-də 500 m-ə, 1:25000-də 250 m-ə uyğundur.
- 3Azimut şimaldan saat əqrəbi istiqamətində ölçülür: Şm = 0°/360°, Ş = 90°, C = 180°, Q = 270°; aralıq cəhətlər: Şm-Ş = 45°, C-Ş = 135°, C-Q = 225°, Şm-Q = 315°.
- 4Horizontallar (izohipslər) eyni mütləq hündürlüklü nöqtələri birləşdirir; xətlər sıxlaşdıqca yamac dikləşir, seyrəkləşdikcə maililiyi azalır.
- 5Böyük coğrafi kəşflər dövründə Kolumb Amerikanı (1492), Vasko da Qama Hindistana dəniz yolunu (1498), Magellanın ekspedisiyası isə ilk dünya səyahətini (1519–1522) həyata keçirdi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir