Məskunlaşma və urbanizasiya
Kənd və şəhər məskənləri, urbanizasiya (anlayış, səviyyə, gedişi), aqlomerasiya və meqalopolis, miqrasiya (daxili/xarici, səbəbləri), əmək ehtiyatları və məşğulluq, əhalinin təsərrüfat sahələri üzrə bölgüsü, dünyanın ən böyük şəhərləri
Məskunlaşma — insanların Yer üzərində yaşaması və məskənlərin yaranmasıdır. İki əsas məskən tipi var: kənd və şəhər. Kənd məskənləri əsasən kənd təsərrüfatı ilə, şəhərlər isə sənaye, xidmət, idarəetmə və başqa qeyri-aqrar fəaliyyətlərlə bağlıdır. Urbanizasiya — şəhərlərin və şəhər əhalisinin sayının artması, şəhər həyat tərzinin yayılması prosesidir. Urbanizasiya səviyyəsi şəhər əhalisinin ümumi əhalidəki payı (faizlə) ilə ölçülür; inkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici yüksək (çox vaxt 75%-dən çox), inkişaf etməkdə olan ölkələrdə nisbətən aşağıdır, lakin orada urbanizasiyanın sürəti daha yüksəkdir ("yalançı urbanizasiya" da bu ölkələrə xasdır). Bir-birinə yaxın, iqtisadi cəhətdən bağlı şəhər və qəsəbələrin böyük şəhər ətrafında birləşməsi aqlomerasiya, bir neçə aqlomerasiyanın birləşməsindən yaranan nəhəng şəhər zolağı isə meqalopolis adlanır (məsələn, ABŞ-ın şimal-şərqindəki Boston–Vaşinqton meqalopolisi). Əhalisi 10 milyondan çox olan şəhərlər meqaşəhər sayılır. Miqrasiya — əhalinin yaşayış yerini dəyişməsidir; ölkə daxilində baş verən daxili (məsələn, kənddən şəhərə axın), ölkələr arasında baş verən isə xarici miqrasiyadır. Ölkəni tərk etmək emiqrasiya, ölkəyə gəlmək immiqrasiyadır. Miqrasiyanın səbəbləri iqtisadi (iş, daha yaxşı həyat), siyasi, dini, ekoloji və s. ola bilər. Əmək ehiyatları — işləyə bilən (əmək qabiliyyətli) yaşda olan əhalidir. Məşğulluq strukturuna görə təsərrüfat üç sahəyə bölünür: I sahə (kənd təsərrüfatı, meşə, balıqçılıq, hasilat), II sahə (sənaye, tikinti) və III sahə (xidmət). İnkişaf etmiş ölkələrdə əhalinin əksəriyyəti xidmət sahəsində (III sahə), inkişaf etməkdə olan bir çox ölkədə isə kənd təsərrüfatında (I sahə) çalışır.
Əsas terminlər
| Anlayış | İzah |
|---|---|
| Urbanizasiya | Şəhər əhalisinin payının və şəhər həyat tərzinin yayılması; səviyyəsi şəhər əhalisinin ümumi əhalidəki payı (%) ilə ölçülür |
| Aqlomerasiya | Böyük şəhər ətrafında yaxın, iqtisadi cəhətdən bağlı şəhər və qəsəbələrin birləşməsi |
| Meqalopolis | Bir neçə aqlomerasiyanın birləşməsindən yaranan nəhəng şəhər zolağı |
| Meqaşəhər | Əhalisi 10 milyondan çox olan şəhər |
| Yalançı urbanizasiya | Şəhər əhalisinin sürətlə artmasına baxmayaraq müvafiq iş yeri və şəraitin yaranmaması; inkişaf etməkdə olan ölkələrə xasdır |
| Əlamət | Şəhər | Kənd |
|---|---|---|
| Əsas fəaliyyət | Sənaye, xidmət, idarəetmə (qeyri-aqrar) | Kənd təsərrüfatı |
| Üstün təsərrüfat sahəsi | II və III sahə (sənaye, xidmət) | I sahə (kənd təsərrüfatı, hasilat) |
| Urbanizasiya ilə əlaqə | Payının artması urbanizasiya səviyyəsini qaldırır | Payının azalması urbanizasiya səviyyəsinin artması deməkdir |
- 1Şərt: Şəhər əhalisi 8 milyon, kənd əhalisi 2 milyon nəfərdir. Urbanizasiya səviyyəsi neçə faizdir?
- 2Düstur: Urbanizasiya səviyyəsi = şəhər əhalisi ÷ ümumi əhali × 100
- 3Ümumi əhali: 8 + 2 = 10 milyon nəfər
- 4Hesablama: 8 ÷ 10 × 100 = 80%
- 5Cavab: Urbanizasiya səviyyəsi 80%-dir.
- 1Şərt: Ölkənin əhalisi 25 milyon nəfər, urbanizasiya səviyyəsi 60%-dir. Neçə milyon nəfər şəhərdə yaşayır?
- 2Qayda: Şəhər əhalisi = ümumi əhali × urbanizasiya səviyyəsi (faizlə)
- 3Hesablama: 25 × 0,60 = 15 milyon nəfər
- 4Cavab: Şəhərdə 15 milyon nəfər yaşayır.
Emiqrant və immiqrantı qarışdırmayın: emiqrant öz ölkəsini tərk edib gedən, immiqrant isə başqa ölkədən gəlib məskunlaşan şəxsdir.
Urbanizasiya səviyyəsi şəhər əhalisinin payıdır, kənd əhalisinin payı deyil. Məsələn, 30 milyondan 18 milyon şəhərdədirsə, səviyyə 18 ÷ 30 × 100 = 60%, qalan 40% isə kənd payıdır.
Aqlomerasiya və meqalopolisi eyni saymayın: aqlomerasiya bir böyük şəhər ətrafında birləşmədir, meqalopolis isə bir neçə aqlomerasiyanın birləşməsi olan daha geniş zolaqdır. Miqyas: şəhər → aqlomerasiya → meqalopolis.
İnkişaf etmiş ölkələrdə urbanizasiya səviyyəsi yüksək olur; inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səviyyə nisbətən aşağı, lakin urbanizasiyanın sürəti daha yüksək olur.
Qaydalar
- 1Urbanizasiya — şəhərlərin və şəhər əhalisinin payının artması, şəhər həyat tərzinin yayılmasıdır.
- 2Urbanizasiya səviyyəsi = şəhər əhalisinin ümumi əhalidəki payı (%); inkişaf etmiş ölkələrdə yüksək, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sürəti yüksək olur.
- 3Aqlomerasiya — şəhər və qəsəbələrin böyük şəhər ətrafında birləşməsi; meqalopolis — bir neçə aqlomerasiyanın birləşməsi; meqaşəhər — əhalisi 10 mln-dan çox şəhər.
- 4Miqrasiya: daxili (ölkə daxili) və xarici (ölkələr arası); emiqrasiya — gediş, immiqrasiya — gəliş. Səbəbləri: iqtisadi, siyasi, dini, ekoloji.
- 5Əmək ehtiyatları — əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali.
- 6Təsərrüfat sahələri: I sahə — kənd təsərrüfatı/hasilat, II sahə — sənaye/tikinti, III sahə — xidmət; inkişaf etmiş ölkələrdə III sahə üstünlük təşkil edir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir