egc-5.4· Fəsil 5: Üzvi kimya· ~14 dəq

Azotlu üzvi birləşmələr və polimerlər

Aminlər (anilin), amin turşuları və amfoterlik, peptid rabitəsi və zülallar, polimerləşmə və polikondensləşmə

Aminlər ammonjakda ( $NH_3$ ) hidrogen atomlarının karbohidrogen radikalları ilə əvəz olunmasından alınan azotlu birləşmələrdir və əsasi xassə göstərir (məs. metilamin $CH_3NH_2$ ). Anilin $C_6H_5NH_2$ ən sadə aromatik amindir. Amin turşularında həm amin qrupu ( $-NH_2$ ), həm də karboksil qrupu ( $-COOH$ ) olduğundan onlar amfoterdir; ən sadəsi qlisindir (aminsirkə turşusu $NH_2CH_2COOH$ ). İki amin turşusu bir-biri ilə birləşərək su ayırır və $-CO-NH-$ peptid rabitəsi əmələ gətirir; çoxlu amin turşusu qalığından zülallar yaranır. Yüksək molekullu birləşmələr – polimerlər iki yolla alınır: polimerləşmə (qoşa rabitəli monomerlərdən, məs. etilen → polietilen, divinil → kauçuk, yan məhsul ayrılmadan) və polikondensləşmə (məs. kapron, zülal, su kimi kiçik molekul ayrılmaqla).

Əsas terminlər

Amin — Ammonjakda (

NH_3

) hidrogen atomlarının karbohidrogen radikalları ilə əvəz olunmasından alınan azotlu birləşmə; əsasi xassə göstərir.

Anilin — Ən sadə aromatik amin (

C_6H_5NH_2

); zəif əsasdır, brom suyu ilə ağ çöküntü (2,4,6-tribromanilin) verir.

Amin turşusu — Həm amin (

-NH_2

), həm karboksil (

-COOH

) qrupu saxlayan amfoter birləşmə; ən sadəsi qlisindir (

NH_2CH_2COOH

Peptid rabitəsi — İki amin turşusunun birləşməsi zamanı su ayrılmaqla yaranan

-CO-NH-

qrupu; zülal zəncirini saxlayır.

Polimerləşmə — Qoşa rabitəli monomerlərdən (etilen, propilen, divinil) yan məhsul ayrılmadan polimer alınması:

n \cdot \text{monomer} \rightarrow \text{polimer}

Polikondensləşmə — Makromolekulla yanaşı su (və ya başqa kiçik molekul) ayrılan proses; kapron və zülallar belə alınır.

Funksional qruplar

Qrup	Düstur	Sinif	Xassə
Amin	$-NH_2$	Aminlər	Əsasi
Karboksil	$-COOH$	Karbon turşuları	Turşu
Hidroksil	$-OH$	Spirtlər, fenollar	Neytral
Nitro	$-NO_2$	Nitrobirləşmələr	—
Peptid	$-CO-NH-$	Zülallar	—

Azotlu üzvi birləşmələrin əsas funksional qrupları.

Polimerləşmə və polikondensləşmə

Əlamət	Polimerləşmə	Polikondensləşmə
Monomer şərti	Qoşa rabitə	İki funksional qrup
Yan məhsul	Ayrılmır	Su və s. ayrılır
Nümunə	Polietilen, kauçuk	Kapron, zülal

Yüksək molekullu birləşmələrin alınmasının iki yolu.

✎Qlisinin molyar kütləsi

1Düstur: $NH_2CH_2COOH = C_2H_5NO_2$
2Atomlar: $C: 2 \cdot 12 = 24$ , $H: 5 \cdot 1 = 5$ , $N: 14$ , $O: 2 \cdot 16 = 32$
3Cəm: $M = 24 + 5 + 14 + 32 = 75$ q/mol

✎9,3 q anilinin brom suyu ilə reaksiyası

1Tənlik: $C_6H_5NH_2 + 3Br_2 \rightarrow C_6H_2Br_3NH_2 + 3HBr$
2Anilin mol: $n = \frac{m}{M} = \frac{9{,}3}{93} = 0{,}1$ mol
3Nisbət: $n(Br_2) = 3 \cdot n(\text{anilin}) = 3 \cdot 0{,}1$
4Nəticə: $n(Br_2) = 0{,}3$ mol

🚫Tez-tez səhv

Metilamin ( $CH_3NH_2$ ) birli amindir: azota yalnız bir radikal birləşib. İki radikal birləşən $(CH_3)_2NH$ ikili (ikiqat) amindir.

⚠️Diqqət

Stexiometriyada əmsalı mol miqdarı ilə qarışdırma. $Br_2$ -nin əmsalı 3-dür, lakin mol miqdarı $n(\text{anilin}) \cdot 3 = 0{,}3$ mol kimi hesablanır.

⚠️Diqqət

Su ayrılırsa proses polikondensləşmədir, polimerləşmə deyil. Qlisindən polipeptid alınması su ayırdığı üçün polikondensləşmədir.

💡Qeyd

$n$ qalıqlı polipeptiddə peptid rabitələrinin (və ayrılan su molekullarının) sayı $n-1$ -dir; məs. $n{=}50$ üçün 49 rabitə.

💡Qeyd

Qlisin həm HCl ( $-NH_2$ ilə), həm NaOH ( $-COOH$ ilə) ilə reaksiyaya girir; bu onun amfoterliyini təsdiq edir.

Qaydalar

1Aminlər $NH_3$ törəmələridir, əsasi xassə göstərir; anilin ( $C_6H_5NH_2$ ) zəif əsasdır və brom suyu ilə ağ çöküntü (2,4,6-tribromanilin) verir.
2Amin turşusu eyni zamanda həm $-NH_2$ (əsasi), həm $-COOH$ (turşu) qrupu saxladığı üçün amfoterdir; turşu və qələvi ilə də reaksiyaya girir.
3Peptid rabitəsi $-CO-NH-$ qrupudur və iki amin turşusunun birləşməsi zamanı su ayrılmaqla yaranır.
4Polimerləşmə yan məhsul ayrılmadan qoşa rabitəli monomerlərdən (etilen, propilen, divinil) gedir; $n \cdot \text{monomer} \rightarrow \text{polimer}$ .
5Polikondensləşmə zamanı makromolekulla yanaşı su (və ya başqa kiçik molekul) ayrılır; kapron, zülallar belə alınır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq