egc-5.3· Fəsil 5: Üzvi kimya· ~14 dəq

Esterlər, yağlar və karbohidratlar

Esterləşmə və esterlər, yağlar (triqliseridlər) və sabunlaşma, mono-/di-/polisaxaridlər və qlükozanın reaksiyaları

Esterlər karbon turşusu ilə spirtin esterləşmə reaksiyasından ( $\text{H}_2\text{SO}_4$ katalizatoru, su ayrılır) alınır: $R\text{-COOH} + R'\text{-OH} \rightleftharpoons R\text{-COO-}R' + H_2O$ . Yağlar gliserin və ali karbon turşularının esterləridir (triqliseridlər); qələvi ilə hidrolizi (sabunlaşma) sabun və gliserin verir. Karbohidratlar monosaxaridlərə (qlükoza $C_6H_{12}O_6$ , fruktoza — izomerdir), disaxaridlərə (saxaroza $C_{12}H_{22}O_{11}$ ) və polisaxaridlərə (nişasta, sellüloza — $(C_6H_{10}O_5)_n$ ) bölünür.

📌Nümunə

Misal: etanol ilə sirkə turşusunun esterləşməsi etilasetat $CH_3COOC_2H_5$ verir; qlükoza isə gümüş güzgüsü reaksiyası verir (aldehid qrupu) və spirtə qədər qıcqırır: $C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_2H_5OH + 2CO_2$ .

Əsas terminlər

Esterləşmə — Karbon turşusu ilə spirtin

\text{H}_2\text{SO}_4

iştirakında ester və su verən dönər reaksiyası:

R\text{-COOH} + R'\text{-OH} \rightleftharpoons R\text{-COO-}R' + H_2O

Ester — Turşu və spirtin esterləşməsindən alınan

R\text{-COO-}R'

qrupuna malik üzvi maddə; məsələn etilasetat

CH_3COOC_2H_5

Yağ (triqliserid) — Gliserin (üçatomlu spirt) ilə ali karbon turşularının esteridir; üç ester rabitəsi saxlayır.

Sabunlaşma — Yağın qələvi (NaOH) ilə hidrolizi; sabun (

R\text{-COONa}

) və gliserin əmələ gətirir.

Monosaxarid — Hidroliz olunmayan sadə karbohidrat; qlükoza və fruktoza

C_6H_{12}O_6

molekulyar formuluna malikdir.

İzomer — Eyni molekulyar formula, fərqli quruluşa malik maddələr; qlükoza və fruktoza

C_6H_{12}O_6

izomerləridir.

Karbohidratların təsnifatı

Sinif	Nümunə	Formula	Hidroliz
Monosaxarid	Qlükoza, fruktoza	$C_6H_{12}O_6$	Olunmur
Disaxarid	Saxaroza	$C_{12}H_{22}O_{11}$	Olunur
Polisaxarid	Nişasta, sellüloza	$(C_6H_{10}O_5)_n$	Olunur

Saxaroza hidrolizi qlükoza + fruktoza, nişasta hidrolizinin son məhsulu qlükoza verir.

Üzvi siniflər: funksional qrup

Sinif	Funksional qrup	Nümunə
Spirt	-OH (hidroksil)	$C_2H_5OH$
Karbon turşusu	-COOH (karboksil)	$CH_3COOH$
Ester	-COO- (ester)	$CH_3COOC_2H_5$
Aldehid	-CHO (aldehid)	qlükoza $C_6H_{12}O_6$

Qlükoza aldehidospirtdir: -CHO qrupu gümüş güzgüsü reaksiyası verir.

✎Qlükozanın molyar kütləsi (

C_6H_{12}O_6

)

1Atom kütlələri: C=12, H=1, O=16.
2Hesabla: $6 \cdot 12 + 12 \cdot 1 + 6 \cdot 16 = 72 + 12 + 96$ .
3Nəticə: $M(C_6H_{12}O_6) = 180$ q/mol.

✎Qıcqırmada etanol kütləsi (180 q qlükoza)

1Tənlik: $C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_2H_5OH + 2CO_2$ .
2Qlükoza molu: $n = \frac{m}{M} = \frac{180}{180} = 1$ mol.
3Etanol molu: 1 mol qlükozadan 2 mol $C_2H_5OH$ alınır.
4Nəticə: $m = 2 \cdot 46 = 92$ q etanol.

🚫Tez-tez səhv

Triqliseriddə üç ester rabitəsi var; tam sabunlaşma üçün 1 deyil, 3 mol NaOH lazımdır.

⚠️Diqqət

Qələvi (NaOH) hidrolizdə duz $CH_3COONa$ , turşu ( $H^+$ ) hidrolizdə sərbəst $CH_3COOH$ alınır — mühiti qarışdırma.

⚠️Diqqət

Esterin spirt qalığını düz seç: etanol götürülsə qalıq $\text{-}C_2H_5$ , metanol götürülsə $\text{-}CH_3$ olur.

💡Qeyd

Monosaxarid hidroliz olunmur; saxaroza, nişasta və sellüloza isə hidroliz olunur.

💡Qeyd

Keyfiyyət reaksiyaları: nişasta + yod ( $I_2$ ) $\rightarrow$ tünd-göy; qlükoza $\rightarrow$ gümüş güzgüsü (-CHO).

Qaydalar

1Esterləşmə: turşu + spirt $\rightleftharpoons$ ester + su ( $\text{H}_2\text{SO}_4$ qatı, dönər reaksiya); esterin hidrolizi əks prosesdir.
2Yağlar gliserinin (üçatomlu spirt) ali karbon turşuları ilə esteridir; qələvi hidrolizi (sabunlaşma) $\rightarrow$ sabun ( $R\text{-COONa}$ ) + gliserin.
3Monosaxaridlər (qlükoza, fruktoza) hidroliz olunmur; disaxarid (saxaroza) və polisaxaridlər (nişasta, sellüloza) hidroliz olunur.
4Qlükoza $C_6H_{12}O_6$ aldehidospirtdir: gümüş güzgüsü reaksiyası verir və spirt qıcqırması ilə etanol + $CO_2$ əmələ gətirir.
5Nişasta yodla ( $I_2$ ) tünd-göy rəng verir; bu nişastanın keyfiyyət reaksiyasıdır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq