egc-5.2· Fəsil 5: Üzvi kimya· ~14 dəq

Spirtlər, aldehidlər və karbon turşuları

Funksional qruplar ( $-\text{OH}$ , $-\text{CHO}$ , $-\text{COOH}$ ), oksidləşmə zənciri spirt $\rightarrow$ aldehid $\rightarrow$ turşu və gümüş güzgüsü reaksiyası

Oksigenli üzvi birləşmələr funksional qrupa görə təsnif olunur: spirtlərdə hidroksil qrupu ( $-\text{OH}$ ), aldehidlərdə aldehid qrupu ( $-\text{CHO}$ ), karbon turşularında karboksil qrupu ( $-\text{COOH}$ ) olur. Biratomlu spirtlərə etanol ( $C_2H_5OH$ ), çoxatomlu spirtlərə üçatomlu qliserin $C_3H_5(OH)_3$ aiddir. Birincili spirtin nəzarətli oksidləşməsi aldehid, onun daha da oksidləşməsi karbon turşusu verir: $C_2H_5OH \rightarrow CH_3CHO \rightarrow CH_3COOH$ . Aldehidlər gümüş güzgüsü reaksiyası (ammonyaklı $Ag_2O$ məhlulu ilə) verir və metallik gümüş ayrılır: $CH_3CHO + Ag_2O \rightarrow CH_3COOH + 2Ag\downarrow$ ; bu reaksiya aldehidlərin keyfiyyət əlamətidir.

📌Nümunə

Misal: sirkə aldehidi ( $CH_3CHO$ ) oksidləşərək sirkə turşusu ( $CH_3COOH$ ) əmələ gətirir.

Əsas terminlər

Funksional qrup — Üzvi birləşmənin kimyəvi xassələrini təyin edən atom qrupu, məsələn

-\text{OH}

-\text{CHO}

-\text{COOH}

Hidroksil qrupu (

-\text{OH}

) — Spirtlərin funksional qrupu; məsələn etanol

C_2H_5OH

bu qrupu saxlayır.

Aldehid qrupu (

-\text{CHO}

) — Aldehidlərin funksional qrupu; gümüş güzgüsü reaksiyası verən qrupdur.

Karboksil qrupu (

-\text{COOH}

) — Karbon turşularının funksional qrupu; məhlulu lakmusu qırmızı edir.

Çoxatomlu spirt — Bir neçə

-\text{OH}

qrupu olan spirt; qliserin

C_3H_5(OH)_3

üçatomlu spirtdir.

Gümüş güzgüsü reaksiyası — Aldehidin ammonyaklı

Ag_2O

ilə reaksiyası; metallik gümüş ayrılır, aldehidin təyin əlamətidir.

Oksigenli üzvi siniflər: funksional qrup və əlamət

Sinif	Funksional qrup	Nümunə	Xarakterik əlamət
Spirt	$-\text{OH}$	$C_2H_5OH$	$Na$ ilə $H_2$ ayrılır
Aldehid	$-\text{CHO}$	$CH_3CHO$	Gümüş güzgüsü reaksiyası
Karbon turşusu	$-\text{COOH}$	$CH_3COOH$	Lakmusu qırmızı edir
Çoxatomlu spirt	çoxlu $-\text{OH}$	$C_3H_5(OH)_3$	$Cu(OH)_2$ ilə parlaq mavi

Funksional qrup üzvi sinfi və onun keyfiyyət reaksiyasını təyin edir.

Sirkə turşusu (

CH_3COOH

) hansılarla reaksiya verir

Reagent	Reaksiya	Məhsul / qaz
$Mg$ (aktiv metal)	Verir	$(CH_3COO)_2Mg + H_2\uparrow$
$NaOH$ (qələvi)	Verir	$CH_3COONa + H_2O$
$Na_2CO_3$ (karbonat)	Verir	$CH_3COONa + H_2O + CO_2\uparrow$
$NaCl$ (duz)	Vermir	—

Karbon turşusu metal, qələvi və karbonatla reaksiya verir, $NaCl$ ilə vermir.

✎

9{,}2

q etanoldan alınan sirkə aldehidinin kütləsi

1Tənlik: $C_2H_5OH \rightarrow CH_3CHO$ (nəzarətli oksidləşmə, nisbət $1:1$ )
2Etanolun molu: $n = \frac{m}{M} = \frac{9{,}2}{46} = 0{,}2$ mol
3Aldehidin molu: $1:1$ nisbət $\rightarrow$ $n(CH_3CHO) = 0{,}2$ mol
4Aldehidin kütləsi: $m = n \cdot M = 0{,}2 \cdot 44 = 8{,}8$ q

✎

21{,}6

q gümüşdən reaksiya verən aldehid molu

1Tənlik: $CH_3CHO + Ag_2O \rightarrow CH_3COOH + 2Ag\downarrow$
2Gümüşün molu: $n(Ag) = \frac{m}{M} = \frac{21{,}6}{108} = 0{,}2$ mol
3Nisbət: $1$ mol $CH_3CHO \rightarrow 2$ mol $Ag$ (nisbət $1:2$ )
4Aldehidin molu: $n(CH_3CHO) = \frac{0{,}2}{2} = 0{,}1$ mol

💡Qeyd

Oksidləşmə zəncirini yadda saxla: birincili spirt $\rightarrow$ aldehid $\rightarrow$ karbon turşusu, məsələn $C_2H_5OH \rightarrow CH_3CHO \rightarrow CH_3COOH$ .

⚠️Diqqət

Gümüş güzgüsü tənliyində nisbət $1:2$ -dir: 1 mol aldehid 2 mol $Ag$ verir. Mol sayını ikiyə vurmağı unutma.

🚫Tez-tez səhv

Qliserinin molyar kütləsini $C_3H_8O_3$ kimi hesabla: $36+8+48 = 92$ q/mol. Hidrogen sayını (8) düz götürməsən 90 və ya 76 səhvi alınır.

🚫Tez-tez səhv

$0{,}5$ mol kütlədə $M$ -i mol sayına vur: $m = 0{,}5 \cdot 60 = 30$ q. 60 q bir molun kütləsidir, verilən isə $0{,}5$ moldur.

⚠️Diqqət

Funksional qrupları qarışdırma: $-\text{OH}$ spirt, $-\text{CHO}$ aldehid, $-\text{COOH}$ karbon turşusu, $-\text{O}-$ isə efirdir.

Qaydalar

1Funksional qruplar: spirt $-\text{OH}$ , aldehid $-\text{CHO}$ , karbon turşusu $-\text{COOH}$ .
2Oksidləşmə zənciri: birincili spirt $\rightarrow$ aldehid $\rightarrow$ karbon turşusu (məsələn $C_2H_5OH \rightarrow CH_3CHO \rightarrow CH_3COOH$ ).
3Gümüş güzgüsü reaksiyası aldehid qrupuna xasdır: $-\text{CHO} + Ag_2O \rightarrow -\text{COOH} + 2Ag\downarrow$ ; bununla aldehidlər təyin olunur.
4Qliserin $C_3H_5(OH)_3$ üçatomlu spirtdir və təzə $Cu(OH)_2$ ilə parlaq mavi məhlul verir (çoxatomlu spirtin əlaməti).
5Karbon turşuları zəif turşulardır: aktiv metal, əsasi oksid, qələvi və duzlarla (karbonatlarla) reaksiyaya girir, lakmusu qırmızı edir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq