egc-5.1· Fəsil 5: Üzvi kimya· ~14 dəq

Karbohidrogenlər

Alkanlar, alkenlər, alkinlər və arenlər: homoloji sıra, izomerlik, tipik reaksiyalar və Markovnikov qaydası

Karbohidrogenlər yalnız karbon və hidrogendən ibarət üzvi birləşmələrdir. Doymuş karbohidrogenlər — alkanlar (ümumi düstur $C_nH_{2n+2}$ ) yalnız tək rabitə saxlayır və əvəzetmə (halogenləşmə) reaksiyalarına girir. Doymamış karbohidrogenlər — alkenlər ( $C_nH_{2n}$ , bir ikiqat rabitə) və alkinlər ( $C_nH_{2n-2}$ , bir üçqat rabitə) birləşmə və polimerləşmə reaksiyalarına meyllidir. Arenlərin sadə nümayəndəsi benzoldur ( $C_6H_6$ ).

📌Nümunə

Misal: etilen $C_2H_4$ brom suyunu rəngsizləşdirir: $C_2H_4 + Br_2 \rightarrow C_2H_4Br_2$ . Doymamış karbohidrogenlərə HX birləşməsi Markovnikov qaydası ilə gedir.

Karbohidrogenlər: metan (CH₄) tetraedrik quruluşludur; karbon atomları arasında tək (alkan), qoşa (alken) və üçqat (alkin) rabitə ola bilər

Əsas terminlər

Karbohidrogen — Yalnız karbon və hidrogendən ibarət üzvi birləşmə (məsələn

CH_4

C_2H_4

C_6H_6

Doymuş karbohidrogen (alkan) — Yalnız tək (

\sigma

) rabitə saxlayan karbohidrogen; ümumi düstur

C_nH_{2n+2}

Doymamış karbohidrogen — Tərkibində ikiqat və ya üçqat rabitə olan karbohidrogen (alken, alkin).

Homoloji sıra — Bir-birindən

CH_2

qrupu ilə fərqlənən, eyni ümumi düstura tabe birləşmələr sırası.

İzomerlik — Eyni molekulyar düstura, lakin müxtəlif quruluşa malik maddələrin mövcudluğu.

Markovnikov qaydası — HX doymamış karbohidrogenə birləşərkən H daha çox hidrogeni olan karbona qoşulur.

Karbohidrogen siniflərinin təsnifatı

Sinif	Ümumi düstur	Rabitə	Xarakterik reaksiya
Alkan	$C_nH_{2n+2}$	tək ( $\sigma$ )	əvəzetmə (halogenləşmə)
Alken	$C_nH_{2n}$	bir ikiqat	birləşmə, polimerləşmə
Alkin	$C_nH_{2n-2}$	bir üçqat	birləşmə, polimerləşmə
Aren (benzol)	$C_nH_{2n-6}$	aromatik	əvəzetmə

Hər sinfin ümumi düsturu, rabitə tipi və tipik reaksiyası.

Doymuş ↔ doymamış karbohidrogenlərin müqayisəsi

Əlamət	Doymuş (alkan)	Doymamış (alken/alkin)
Rabitə	yalnız tək ( $\sigma$ )	ikiqat və ya üçqat ( $\pi$ )
Tipik reaksiya	əvəzetmə	birləşmə
Brom suyu	rəngsizləşdirmir	rəngsizləşdirir
Nümunə	$CH_4$ , $C_2H_6$	$C_2H_4$ , $C_2H_2$

Brom suyunun rəngsizləşməsi doymamışlığın keyfiyyət əlamətidir.

✎N.ş.-də 5,6 l etilenin yanması üçün

O_2

molu

1Tənlik: $C_2H_4 + 3O_2 \rightarrow 2CO_2 + 2H_2O$
2Etilenin molu: $n(C_2H_4) = \frac{V}{V_m} = \frac{5{,}6}{22{,}4} = 0{,}25$ mol
3Nisbət: Tənlikdə $O_2 : C_2H_4 = 3 : 1$
4Nəticə: $n(O_2) = 3 \cdot 0{,}25 = 0{,}75$ mol

✎Molyar kütləsi 54 q/mol olan alkinin karbon sayı

1Düstur: Alkin: $C_nH_{2n-2}$ , $M = 12n + (2n-2) = 14n - 2$
2Tənlik: $14n - 2 = 54$
3Həll: $14n = 56 \rightarrow n = 4$
4Nəticə: Molekulda 4 karbon atomu var ( $C_4H_6$ ).

🚫Tez-tez səhv

Asetilen yanmasında bir $C_2H_2$ -dən 2 $CO_2$ alınır ( $2C_2H_2 + 5O_2 \rightarrow 4CO_2 + 2H_2O$ ). Nisbəti 1:1 götürmək yanlışdır.

⚠️Diqqət

Tənliyi əvvəlcə tarazlaşdır: 1 mol butana $O_2 = \frac{13}{2} = 6{,}5$ mol ( $2C_4H_{10} + 13O_2 \rightarrow 8CO_2 + 10H_2O$ ).

💡Qeyd

Yanmada $CO_2$ və $H_2O$ molları bərabərdirsə ( $C_nH_{2n}$ ), maddə alkendir.

💡Qeyd

Homoloqlar eyni sinifdən və $CH_2$ ilə fərqlənir: $C_2H_4$ və $C_3H_6$ homoloqdur; $C_2H_4$ və $C_2H_6$ yox.

Qaydalar

1Ümumi düsturlar: alkan $C_nH_{2n+2}$ , alken $C_nH_{2n}$ , alkin $C_nH_{2n-2}$ , arenlər (benzol sırası) $C_nH_{2n-6}$ .
2Alkanlar üçün xarakterik əvəzetmə (halogenləşmə), alkenlər/alkinlər üçün birləşmə və polimerləşmə reaksiyalarıdır.
3Markovnikov qaydası: HX doymamış karbohidrogenə birləşərkən hidrogen daha çox hidrogeni olan karbona qoşulur.
4Tam yanma: $C_nH_m + \left(n + \frac{m}{4}\right)O_2 \rightarrow nCO_2 + \frac{m}{2}H_2O$ .
5Brom suyunun (və ya $KMnO_4$ məhlulunun) rəngsizləşməsi doymamışlığın (ikiqat/üçqat rabitənin) keyfiyyət əlamətidir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq

Karbohidrogenlər

Qrafiklər

Əsas terminlər

Qaydalar

Məşq