egc-4.2· Fəsil 4: Qeyri-üzvi kimya· ~14 dəq

Metallar və birləşmələri

Metalların ümumi xassələri, aktivlik sırası, qələvi və qələvi-torpaq metallar, alüminium və amfoterlik, dəmir ( $\text{Fe}^{2+}$ / $\text{Fe}^{3+}$ ), korroziya

Metallar elektron verən (reduksiyaedici) elementlərdir; aktivlik sırasında soldakı metal daha aktivdir və sağdakını duzlarının məhlulundan sıxışdırıb çıxarır. Aktivlik sırası: $\text{K} > \text{Ca} > \text{Na} > \text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > (\text{H}) > \text{Cu} > \text{Ag}$ . Hidrogendən əvvəl duran metallar duru turşularla ( $\text{HCl}$ , duru $\text{H}_2\text{SO}_4$ ) reaksiyaya girib hidrogen ayırır, sonra duranlar ( $\text{Cu}$ , $\text{Ag}$ ) ayırmır. Qələvi ( $\text{Na}$ , $\text{K}$ ) və qələvi-torpaq ( $\text{Ca}$ ) metallar su ilə güclü reaksiya verib qələvi ( $\text{MOH}$ ) və $\text{H}_2$ əmələ gətirir. Alüminium və onun oksid/hidroksidi amfoterdir — həm turşu, həm qələvi ilə reaksiya verir. Dəmir duru turşularla $\text{Fe}^{2+}$ , güclü oksidləşdiricilərlə ( $\text{Cl}_2$ ) $\text{Fe}^{3+}$ verir.

📌Nümunə

Misal: $2\text{Na} + 2\text{H}_2\text{O} \rightarrow 2\text{NaOH} + \text{H}_2\uparrow$ .

Əsas terminlər

Aktivlik sırası — Metalların kimyəvi aktivliyə görə düzülüşü:

\text{K} > \text{Ca} > \text{Na} > \text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > (\text{H}) > \text{Cu} > \text{Ag}

; soldakı daha aktivdir.

Reduksiyaedici — Elektron verən hissəcik; metallar atomları elektron verərək müsbət ion əmələ gətirir, ona görə reduksiyaedicidir.

Qələvi-torpaq metal — Dövri sistemin II A qrupunun metalı (məsələn

\text{Ca}

); valentliyi

2

-dir, su ilə

\text{M(OH)}_2

və

\text{H}_2

verir.

Amfoterlik — Maddənin həm turşu, həm qələvi ilə reaksiya vermə xassəsi;

\text{Al}

\text{Al}_2\text{O}_3

və

\text{Al(OH)}_3

amfoterdir.

Oksidləşmə dərəcəsi — Atomun birləşmədəki şərti yükü; dəmir

+2

və

+3

, mis

+1

və

+2

dərəcə göstərir, sadə metalda

0

-dır.

Korroziya — Metalın ətraf mühit təsiri ilə dağılması; dəmirin paslanması oksigen və su (nəmlik) birgə təsiri ilə baş verir.

Metalların aktivlik sırası və xarakter reaksiyaları

Metal	Mövqe	Su ilə	Duru turşu ilə
K, Na	hidrogendən əvvəl	güclü reaksiya, $\text{MOH} + \text{H}_2$	$\text{H}_2$ ayırır
Ca	hidrogendən əvvəl	$\text{Ca(OH)}_2 + \text{H}_2$	$\text{H}_2$ ayırır
Mg, Al, Zn	hidrogendən əvvəl	adi şəraitdə zəif	$\text{H}_2$ ayırır
Fe	hidrogendən əvvəl	adi şəraitdə vermir	$\text{Fe}^{2+} + \text{H}_2$
Cu, Ag	hidrogendən sonra	reaksiya vermir	$\text{H}_2$ ayırmır

Soldakı metal sağdakını duzunun məhlulundan sıxışdırıb çıxarır.

Dəmirin

\text{Fe}^{2+}

və

\text{Fe}^{3+}

birləşmələri

Əlamət	$\text{Fe}^{2+}$	$\text{Fe}^{3+}$
Necə alınır	duru turşu ilə ( $\text{HCl}$ )	güclü oksidləşdirici ( $\text{Cl}_2$ )
Nümunə duz	$\text{FeCl}_2$	$\text{FeCl}_3$
NaOH ilə çöküntü	$\text{Fe(OH)}_2$ yaşılımtıl	$\text{Fe(OH)}_3$ qonur

Dəmir duru turşu ilə $+2$ , xlorla yanmada $+3$ göstərir.

✎

4{,}6

q natriumdan ayrılan

\text{H}_2

həcmi

1Tənlik: $2\text{Na} + 2\text{H}_2\text{O} \rightarrow 2\text{NaOH} + \text{H}_2\uparrow$
2Natriumun molu: $n(\text{Na}) = \frac{m}{M} = \frac{4{,}6}{23} = 0{,}2$ mol
3Nisbət: $2$ mol $\text{Na}$ → $1$ mol $\text{H}_2$ , deməli $n(\text{H}_2) = \frac{0{,}2}{2} = 0{,}1$ mol
4Həcm: $V = n \cdot V_m = 0{,}1 \cdot 22{,}4 = 2{,}24$ l

✎

5{,}4

q alüminiumdan ayrılan

\text{H}_2

həcmi

1Tənlik: $2\text{Al} + 6\text{HCl} \rightarrow 2\text{AlCl}_3 + 3\text{H}_2\uparrow$
2Alüminiumun molu: $n(\text{Al}) = \frac{m}{M} = \frac{5{,}4}{27} = 0{,}2$ mol
3Nisbət: $2$ mol $\text{Al}$ → $3$ mol $\text{H}_2$ , $n(\text{H}_2) = 0{,}2 \cdot \frac{3}{2} = 0{,}3$ mol
4Həcm: $V = n \cdot V_m = 0{,}3 \cdot 22{,}4 = 6{,}72$ l

🚫Tez-tez səhv

Na qələvi metaldır (I A qrup), qələvi-torpaq metal deyil. Qələvi-torpaq metallar ( $\text{Ca}$ ) II A qrupdadır.

⚠️Diqqət

Hidrogendən sonra duran $\text{Cu}$ və $\text{Ag}$ duru turşularla reaksiya vermir, $\text{H}_2$ ayırmır — bunu aktivlik sırası ilə yoxlayın.

⚠️Diqqət

Dəmir duru turşu ilə $\text{Fe}^{2+}$ ( $\text{FeCl}_2$ ), xlor ( $\text{Cl}_2$ ) ilə isə $\text{Fe}^{3+}$ ( $\text{FeCl}_3$ ) verir; oksidləşmə dərəcəsini qarışdırmayın.

💡Qeyd

Eyni kütlədə metalda molyar kütlə kiçik olduqca mol sayı çoxdur; $\text{Mg}$ ( $24$ ) eyni kütlədə $\text{Ca}$ -dan ( $40$ ) çox $\text{H}_2$ verir.

💡Qeyd

Al və onun $\text{Al}_2\text{O}_3$ , $\text{Al(OH)}_3$ birləşmələri amfoterdir: həm turşu ( $\text{HCl}$ ), həm qələvi ( $\text{NaOH}$ ) ilə reaksiya verir.

Qaydalar

1Aktivlik sırası: $\text{K} > \text{Ca} > \text{Na} > \text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > (\text{H}) > \text{Cu} > \text{Ag}$ ; soldakı metal daha aktivdir.
2Hidrogendən əvvəlki metallar duru turşularla $\text{H}_2$ ayırır; $\text{Cu}$ və $\text{Ag}$ ayırmır.
3Qələvi və qələvi-torpaq metallar su ilə qələvi ( $\text{MOH}$ və ya $\text{M(OH)}_2$ ) və $\text{H}_2$ verir.
4 $\text{Al}$ , $\text{Al}_2\text{O}_3$ və $\text{Al(OH)}_3$ amfoterdir: həm turşu, həm qələvi ilə reaksiya verir.
5Dəmir duru turşu ilə $\text{Fe}^{2+}$ , xlor ( $\text{Cl}_2$ ) ilə isə $\text{Fe}^{3+}$ birləşməsi əmələ gətirir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq