egc-4.1· Fəsil 4: Qeyri-üzvi kimya· ~15 dəq

Qeyri-metallar və birləşmələri

Hidrogen, oksigen, halogenlər, kükürd, azot, fosfor, karbon və silisium; alınması, xassələri və tipik reaksiyaları

Qeyri-metallar dövri sistemin sağ yuxarı hissəsində yerləşir; valent təbəqəsində $4$ – $8$ elektron olur, ona görə əksər hallarda elektron qəbul edib oksidləşdirici rolu oynayırlar. Sadə maddələr ( $H_2$ , $O_2$ , $N_2$ , $Cl_2$ , $S$ , $P$ , $C$ ) və onların oksidləri, turşuları çoxsaylı tipik reaksiyalar verir: məsələn, $S + O_2 \rightarrow SO_2$ , sonra $2SO_2 + O_2 \rightarrow 2SO_3$ , $SO_3 + H_2O \rightarrow H_2SO_4$ . Qeyri-metal oksidlərinin əksəriyyəti turşu oksidləridir ( $SO_2$ , $SO_3$ , $CO_2$ , $P_2O_5$ , $N_2O_5$ ), $CO$ və $NO$ isə duz əmələ gətirməyən (neytral) oksidlərdir. Halogenlərin aktivliyi $F_2 > Cl_2 > Br_2 > I_2$ sırası ilə azalır, ona görə daha aktiv halogen az aktivini duzundan sıxışdırıb çıxarır ( $Cl_2 + 2KBr \rightarrow 2KCl + Br_2$ ). Qatı $H_2SO_4$ və $HNO_3$ güclü oksidləşdiricilərdir və metallarla reaksiyada hidrogen ayırmır.

Əsas terminlər

Qeyri-metal — Dövri sistemin sağ yuxarı hissəsində yerləşən, valent təbəqəsində

4

–

8

elektron olan, əsasən elektron qəbul edib oksidləşdirici rolu oynayan element.

Turşu oksidi — Su ilə turşu, qələvi ilə duz verən qeyri-metal oksidi; məsələn

SO_2

SO_3

CO_2

P_2O_5

N_2O_5

Neytral oksid — Duz əmələ gətirməyən oksid; turşu və ya qələvi ilə duz vermir. Nümunə:

CO

və

NO

Allotropiya — Bir elementin müxtəlif sadə maddələr əmələ gətirməsi; məsələn fosforun ağ və qırmızı, karbonun almaz və qrafit formaları.

Oksidləşmə dərəcəsi — Atomun birləşmədə şərti yükü; sadə maddədə

0

, oksidləşdikdə artır (məs.

S

+6 \rightarrow +4

azalması reduksiyadır).

Halogen aktivlik sırası — Halogenlərin kimyəvi aktivliyinin azalma sırası:

F_2 > Cl_2 > Br_2 > I_2

; aktiv halogen az aktivini duzundan sıxışdırır.

Mühüm qeyri-metal qazların xassələri

Qaz	Xarakterik əlamət	Aşkar reaksiyası
$H_2$	Havadan yüngül, rəngsiz	Yanan közlə partlayışla yanır
$Cl_2$	Sarı-yaşıl, kəskin iyli, zəhərli	Nəm lakmusu ağardır
$H_2S$	Çürük yumurta iyli, zəhərli	Nəm lakmusu qızardır
$NH_3$	Kəskin iyli, qələvi xassəli	Nəm lakmusu göyərdir
$CO_2$	Rəngsiz, yanmanı saxlamır	Əhəng suyunu bulandırır
$SO_2$	Reduksiyaedici qaz	Brom suyunu rəngsizləşdirir

Qaz tanınması: rəng, iy və göstərici reaksiyaları.

Oksid növləri: turşu və neytral

Növ	Su ilə davranış	Nümunələr
Turşu oksidi	Turşu verir	$SO_2$ , $SO_3$ , $CO_2$ , $P_2O_5$ , $N_2O_5$
Neytral oksid	Turşu vermir (duz əmələ gətirmir)	$CO$ , $NO$

$CO$ və $NO$ istisna neytral oksidlərdir, turşu vermir.

✎

5,6

CO_2

-nin kütləsi (n.ş.)

1Mol sayı: $n = \frac{V}{V_m} = \frac{5,6}{22,4} = 0,25$ mol
2Molyar kütlə: $M(CO_2) = 12 + 2 \cdot 16 = 44$ q/mol
3Kütlə: $m = n \cdot M = 0,25 \cdot 44 = 11$ q

✎

32

q kükürddən alınan

H_2SO_4

kütləsi

1Zəncir: $S \rightarrow SO_2 \rightarrow SO_3 \rightarrow H_2SO_4$ , nisbət $1:1:1:1$
2Kükürdün molu: $n(S) = \frac{m}{M} = \frac{32}{32} = 1$ mol
3 $H_2SO_4$ molu: $1$ mol $S$ $\rightarrow$ $1$ mol $H_2SO_4$
4Kütlə: $m = 1 \cdot 98 = 98$ q ( $M(H_2SO_4)=98$ q/mol)

⚠️Diqqət

Qatı $H_2SO_4$ və qatı $HNO_3$ metallarla $H_2$ ayırmır; əvəzində kükürd/azot oksidləri ( $SO_2$ , $NO_2$ ) əmələ gəlir.

🚫Tez-tez səhv

Həcmi birbaşa qram kimi götürmə: $5,6$ l $CO_2$ → əvvəlcə mola çevir ( $0,25$ mol), sonra kütləni tap ( $11$ q).

🚫Tez-tez səhv

Tənlik nisbətini tərs götürmə: $N_2 + 3H_2 \rightarrow 2NH_3$ -də nisbət $1:2$ olduğundan $5$ mol $N_2$ $\rightarrow$ $10$ mol $NH_3$ ( $5$ mol deyil).

💡Qeyd

Yodu nişasta məhlulu mavi rənglə, $CO_2$ -ni isə əhəng suyu bulanma ilə aşkar edir — göstəricini qarışdırma.

⚠️Diqqət

Sadə maddədə oksidləşmə dərəcəsi $0$ -dır: $Si$ və $S$ yanıb birləşməyə girəndə $0$ -dan $+4$ -ə (artma), $Cu+H_2SO_4$ -də isə $S$ $+6 \rightarrow +4$ (azalma).

Qaydalar

1Qeyri-metal oksidlərinin əksəriyyəti turşu oksididir; istisna: $CO$ və $NO$ neytral (duz əmələ gətirməyən) oksidlərdir.
2Halogenlərin aktivliyi yuxarıdan aşağı azalır: $F_2 > Cl_2 > Br_2 > I_2$ ; aktiv halogen az aktivini duzundan sıxışdırır.
3Kükürd zənciri: $S + O_2 \rightarrow SO_2$ ; $2SO_2 + O_2 \rightarrow 2SO_3$ ; $SO_3 + H_2O \rightarrow H_2SO_4$ .
4Ammonyak $NH_3$ qələvi xassəlidir: suda $NH_3 \cdot H_2O$ verir, turşularla ammonium duzları əmələ gətirir ( $NH_3 + HCl \rightarrow NH_4Cl$ ).
5Qatı $HNO_3$ və qatı $H_2SO_4$ metallarla $H_2$ ayırmır; reaksiyada azot/kükürd oksidləri əmələ gəlir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq