egc-3.2· Fəsil 3: Məhlullar və hesablamalar· ~14 dəq

Tənlik üzrə hesablamalar (stexiometriya)

Reaksiya tənliyi əsasında kütlə, həcm və maddə miqdarı; çıxım faizi və artıqlıq

Stexiometriya reaksiya tənliyindəki əmsallar (mol nisbəti) əsasında maddələrin kütlə, həcm və miqdarını hesablamağa imkan verir. Əvvəlcə tənliyi mütləq tarazlaşdırın, sonra verilən maddənin mol miqdarını tapın ( $n = m/M$ və ya $n = V/V_m$ ), tənlik üzrə axtarılan maddənin molunu nisbətlə hesablayın və nəticəni kütləyə/həcmə çevirin.

📌Nümunə

Misal: 12 q karbonun yanması $C + O_2 \rightarrow CO_2$ . $n(C) = 12/12 = 1$ mol, nisbət 1:1, ona görə $n(CO_2) = 1$ mol, $V(CO_2) = 1 \cdot 22{,}4 = 22{,}4$ l. Çıxım faizi $\eta = (\text{praktik kütlə} / \text{nəzəri kütlə}) \cdot 100\%$ . Reagent artıqlığında hesablama çatışmayan (tam reaksiyaya girən) maddəyə görə aparılır.

Əsas terminlər

Stexiometriya — Reaksiya tənliyindəki əmsallar (mol nisbəti) əsasında maddələrin kütlə, həcm və miqdarını hesablama.

Mol nisbəti — Tarazlaşdırılmış tənlikdə maddələrin əmsalları arasındakı nisbət; hesablama bu nisbət üzrə aparılır.

Maddə miqdarı (n) — Maddənin mol ilə miqdarı;

n = m/M

(kütlədən) və ya

n = V/V_m

(qaz həcmindən) ilə tapılır.

Molyar həcm (

V_m

) — Normal şəraitdə 1 mol qazın tutduğu həcm;

V_m = 22{,}4

l/mol.

Çıxım faizi (

\eta

) — Praktiki məhsulun nəzəri məhsula nisbəti;

\eta = (\text{praktiki} / \text{nəzəri}) \cdot 100\%

Artıq reagent — İki reagent verildikdə tam sərf olunmayıb qalan maddə; hesablama çatışmayan maddəyə görə aparılır.

Hesablamanın əsas düsturları

Axtarılan	Düstur	Vahid
Maddə miqdarı (kütlədən)	$n = m/M$	mol
Maddə miqdarı (qaz həcmindən)	$n = V/V_m$	mol
Kütlə	$m = n \cdot M$	q
Qaz həcmi (n.ş.)	$V = n \cdot 22{,}4$	l
Çıxım faizi	$\eta = (\text{praktiki}/\text{nəzəri}) \cdot 100\%$	%

$V_m = 22{,}4$ l/mol yalnız normal şəraitdə (n.ş.) qazlar üçün.

Tənlik üzrə hesablamanın addımları

Addım	Əməliyyat
1	Tənliyi tarazlaşdır, mol nisbətini yaz
2	Verilən maddənin molunu tap ( $n = m/M$ və ya $V/V_m$ )
3	Nisbətlə axtarılan maddənin molunu hesabla
4	Nəticəni kütləyə ( $m = n \cdot M$ ) və ya həcmə ( $V = n \cdot 22{,}4$ ) çevir

İki reagent verildikdə əvvəlcə çatışmayan (tam sərf olunan) maddəni təyin et.

✎Kütlədən qaz həcmi: 13 q Zn-dən

H_2

1Tənlik: $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2\uparrow$ , nisbət Zn: $H_2$ = 1:1
2n(Zn): $n = m/M = 13/65 = 0{,}2$ mol
3 $n(H_2)$ : 1:1 nisbət $\rightarrow$ $n(H_2) = 0{,}2$ mol
4 $V(H_2)$ : $V = n \cdot 22{,}4 = 0{,}2 \cdot 22{,}4 = 4{,}48$ l

✎Çıxım faizi ilə həcm: 24 q C yanır,

\eta = 75\%

1Tənlik: $C + O_2 \rightarrow CO_2$ , nisbət C: $CO_2$ = 1:1
2n(C): $n = 24/12 = 2$ mol $\rightarrow$ nəzəri $n(CO_2) = 2$ mol
3Praktiki $n(CO_2)$ : $2 \cdot (75/100) = 1{,}5$ mol
4 $V(CO_2)$ : $V = 1{,}5 \cdot 22{,}4 = 33{,}6$ l

⚠️Diqqət

Hesablamadan əvvəl tənliyi mütləq tarazlaşdırın; əmsallar səhv olsa, bütün mol nisbəti pozulur.

🚫Tez-tez səhv

$SO_2$ : $SO_3$ nisbətini qarışdırmayın: $2SO_2 + O_2 \rightarrow 2SO_3$ -də nisbət 2:2, yəni 1:1-dir, 1:2 deyil.

🚫Tez-tez səhv

İki reagent verildikdə artıq olana görə hesablamayın: çatışmayan (tam sərf olunan) maddəyə görə hesablayın.

⚠️Diqqət

Texniki/qarışıq nümunələrdə təmizlik payını nəzərə alın: yalnız təmiz maddənin kütləsini molla çevirin.

💡Qeyd

Eyni şəraitdə qazların həcm nisbəti onların mol (əmsal) nisbətinə bərabərdir.

Qaydalar

1Hesablamadan əvvəl tənliyi mütləq tarazlaşdırın və əmsallar üzrə mol nisbətini yazın.
2 $n = m/M$ (kütlə üçün), $n = V/V_m$ (n.ş. qaz üçün, $V_m = 22{,}4$ l/mol).
3Eyni şəraitdə qazların həcm nisbəti onların mol (əmsal) nisbətinə bərabərdir.
4Çıxım faizi: $\eta = (\text{praktiki məhsul} / \text{nəzəri məhsul}) \cdot 100\%$ ; praktiki $= \text{nəzəri} \cdot \eta / 100$ .
5İki reagent verildikdə hesablama çatışmayan (tam sərf olunan) maddəyə görə aparılır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq