egc-3.1· Fəsil 3: Məhlullar və hesablamalar· ~14 dəq

Məhlullar və qatılıq

Maddənin kütlə payı, molyar qatılıq, həll olma, məhlulların qarışdırılması və durulaşdırılması, kristalhidratlar.

Məhlul həll olan maddə ilə həlledicinin homogen qarışığıdır: $m(\text{məhlul}) = m(\text{maddə}) + m(\text{həlledici})$ . Maddənin kütlə payı məhlulda həll olan maddənin kütləsinin məhlulun ümumi kütləsinə nisbətidir: $\omega = \frac{m(\text{maddə})}{m(\text{məhlul})} \cdot 100\%$ . Molyar qatılıq isə 1 litr məhlulda həll olan maddənin mol miqdarıdır: $C = \frac{n}{V}$ . Məhlul su ilə durulaşdırıldıqda və ya buxarlandırıldıqda həll olan maddənin kütləsi dəyişmir, yalnız məhlulun kütləsi dəyişir.

📌Nümunə

Misal: 40 q şəkəri 160 q suda həll etdikdə $\omega = \frac{40}{40+160} \cdot 100\% = \frac{40}{200} \cdot 100\% = 20\%$ olur.

Əsas terminlər

Məhlul — Həll olan maddə ilə həlledicinin homogen qarışığı:

m(\text{məhlul}) = m(\text{maddə}) + m(\text{həlledici})

Maddənin kütlə payı (

\omega

) — Həll olan maddənin kütləsinin məhlulun ümumi kütləsinə nisbəti:

\omega = \frac{m(\text{maddə})}{m(\text{məhlul})} \cdot 100\%

Molyar qatılıq (

C

) — 1 litr məhlulda həll olan maddənin mol miqdarı:

C = \frac{n}{V}

, vahidi mol/l.

Həlledici — Maddəni həll edən komponent; çox vaxt sudur, kütləsi

m(\text{məhlul}) - m(\text{maddə})

-yə bərabərdir.

Doymuş məhlul — Verilmiş temperaturda maksimum maddə həll olmuş məhlul; artıq maddə çökür.

Kristalhidrat — Tərkibində kristallaşma suyu olan duz, məsələn

\text{CuSO}_4 \cdot 5\text{H}_2\text{O}

; susuz duzun payı

\frac{M(\text{susuz})}{M(\text{hidrat})}

Məhlul hesablamalarının əsas düsturları

Kəmiyyət	Düstur	Vahid
Kütlə payı	$\omega = \frac{m(\text{maddə})}{m(\text{məhlul})} \cdot 100\%$	%
Maddənin kütləsi	$m(\text{maddə}) = \frac{\omega \cdot m(\text{məhlul})}{100}$	q
Məhlulun kütləsi	$m(\text{məhlul}) = \rho \cdot V$	q
Molyar qatılıq	$C = \frac{n}{V} = \frac{m}{M \cdot V}$	mol/l
Mol miqdarı	$n = \frac{m}{M}$	mol

$V$ litrlə, $M$ molyar kütlə (q/mol).

Məhlulun dəyişməsində nə sabit qalır

Əməliyyat	Dəyişən	Sabit qalan
Su əlavə etmək (durulaşdırma)	$m(\text{məhlul})$ artır, $\omega$ azalır	$m(\text{maddə})$
Su buxarlandırmaq	$m(\text{məhlul})$ azalır, $\omega$ artır	$m(\text{maddə})$
Duz əlavə edib həll etmək	$m(\text{maddə})$ və $m(\text{məhlul})$ artır	—
İki məhlulu qarışdırmaq	kütlələr toplanır	—

Durulaşdırma və buxarlandırmada həll olan maddənin kütləsi dəyişmir.

✎Kütlə payı: 40 q duz, 160 q su

1Məhlulun kütləsi: $m(\text{məhlul}) = 40 + 160 = 200$ q
2Düstur: $\omega = \frac{m(\text{maddə})}{m(\text{məhlul})} \cdot 100\%$
3Hesablama: $\omega = \frac{40}{200} \cdot 100\% = 20\%$

✎Molyar qatılıq: 80 q NaOH, 2 l məhlul

1Mol miqdarı: $n = \frac{m}{M} = \frac{80}{40} = 2$ mol
2Düstur: $C = \frac{n}{V}$
3Hesablama: $C = \frac{2}{2} = 1$ mol/l

✎İki məhlulu qarışdırma: 10%-li 200 q + 30%-li 300 q

1Birinci məhlulda maddə: $\frac{200 \cdot 10}{100} = 20$ q
2İkinci məhlulda maddə: $\frac{300 \cdot 30}{100} = 90$ q
3Cəm və ümumi kütlə: $m(\text{maddə}) = 20 + 90 = 110$ q; $m(\text{məhlul}) = 200 + 300 = 500$ q
4Kütlə payı: $\omega = \frac{110}{500} \cdot 100\% = 22\%$

✎Kristalhidrat: 25 q

\text{CuSO}_4 \cdot 5\text{H}_2\text{O}

-da susuz

\text{CuSO}_4

1Susuz duzun payı: $\frac{M(\text{susuz})}{M(\text{hidrat})} = \frac{160}{250}$
2Hesablama: $m(\text{CuSO}_4) = 25 \cdot \frac{160}{250} = 16$ q

🚫Tez-tez səhv

İki məhlulu qarışdırarkən faizlərin sadə ortasını $\frac{15+25}{2}$ götürmək olmaz; kütlələr fərqli olduğundan həm maddələri, həm məhlulları ayrıca toplayıb böl.

🚫Tez-tez səhv

$C = \frac{n}{V}$ -də mol miqdarını həcmə BÖL, vurma. Məsələn 3 mol HCl, $1,5$ l $\rightarrow$ $C = \frac{3}{1,5} = 2$ mol/l, $3 \cdot 1,5 = 4,5$ deyil.

⚠️Diqqət

Doymuş məhlulda kütlə payını taparkən məxrəcdə suyun deyil, məhlulun kütləsi durur: 36 q duz / 100 q su $\rightarrow$ $\omega = \frac{36}{136} \cdot 100\% \approx 26,5\%$ .

⚠️Diqqət

Kristalhidratda yalnız susuz duzu say: kristallaşma suyu çıxılmalıdır. $m(\text{susuz}) = m(\text{hidrat}) \cdot \frac{M(\text{susuz})}{M(\text{hidrat})}$ .

💡Qeyd

Sıxlıqdan kütləyə keçid: $m(\text{məhlul}) = \rho \cdot V$ ( $V$ ml-də, $\rho$ q/ml). Sonra $m(\text{maddə}) = \frac{\omega \cdot m}{100}$ , $n = \frac{m}{M}$ , $C = \frac{n}{V}$ ardıcıllığını izlə.

Qaydalar

1 $\omega = \frac{m(\text{maddə})}{m(\text{məhlul})} \cdot 100\%$ , burada $m(\text{məhlul}) = m(\text{maddə}) + m(\text{həlledici})$ .
2 $m(\text{maddə}) = \frac{\omega \cdot m(\text{məhlul})}{100}$ ; $m(\text{məhlul}) = \rho \cdot V$ .
3 $C = \frac{n}{V} = \frac{m}{M \cdot V}$ , $V$ litrlə, $C$ — mol/l.
4Durulaşdırma və buxarlandırmada: $m(\text{maddə}) = \text{sabit}$ ; iki məhlulu qarışdırdıqda kütlələr toplanır.
5 $n = \frac{m}{M}$ ; kristalhidratda susuz duzun payı $\frac{M(\text{susuz})}{M(\text{hidrat})}$ ilə hesablanır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq