egc-3.3· Fəsil 3: Məhlullar və hesablamalar· ~14 dəq

Elektrolitik dissosiasiya, turşu-əsas və hidroliz

Güclü və zəif elektrolitlər, ion tənlikləri, pH və mühit, indikatorlar, duzların hidrolizi və neytrallaşma

Elektrolitlər suda həll olduqda ionlara ayrılır (dissosiasiya). Güclü elektrolitlər (güclü turşular HCl\text{HCl}, HNO3\text{HNO}_3, H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4; qələvilər NaOH\text{NaOH}, KOH\text{KOH}; əksər duzlar) demək olar tam, zəif elektrolitlər (H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3, CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH}, H2S\text{H}_2\text{S}, NH3⋅H2O\text{NH}_3{\cdot}\text{H}_2\text{O}, su) qismən dissosiasiya edir. Turş mühitdə H+\text{H}^+ ionları üstünlük təşkil edir (pH<7\text{pH} < 7), qələvi mühitdə OH−\text{OH}^- üstündür (pH>7\text{pH} > 7), neytral mühitdə pH=7\text{pH} = 7. Duzun hidrolizi mühitini əmələgətirən turşu və əsasın gücü təyin edir: güclü əsas + zəif turşu duzu → qələvi (məs. Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3, pH>7\text{pH} > 7); güclü turşu + zəif əsas duzu → turş (məs. AlCl3\text{AlCl}_3, NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl}, pH<7\text{pH} < 7); güclü + güclü → neytral (məs. NaCl\text{NaCl}, pH=7\text{pH} = 7).

📌Nümunə

Misal: NaOH+HCl→NaCl+H2O\text{NaOH} + \text{HCl} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} neytrallaşma reaksiyasının ion tənliyi H++OH−→H2O\text{H}^+ + \text{OH}^- \rightarrow \text{H}_2\text{O}.

Qrafiklər

Elektrolitik dissosiasiya: güclü elektrolit (NaCl) tam ionlara parçalanır, zəif elektrolit (CH₃COOH) qismən parçalanır (tarazlıq)
Elektrolitik dissosiasiya: güclü elektrolit (NaCl) tam ionlara parçalanır, zəif elektrolit (CH₃COOH) qismən parçalanır (tarazlıq)

Əsas terminlər

Elektrolitik dissosiasiya — Elektrolitin suda həll olduqda ionlara ayrılması prosesidir.
Güclü elektrolit — Suda demək olar tam dissosiasiya edən maddə: güclü turşular, qələvilər, əksər duzlar.
Zəif elektrolit — Suda yalnız qismən dissosiasiya edən maddə, məs. CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH}, H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3, NH3⋅H2O\text{NH}_3{\cdot}\text{H}_2\text{O}.
pH — Mühitin turşuluq göstəricisi: pH<7\text{pH} < 7 turş, pH=7\text{pH} = 7 neytral, pH>7\text{pH} > 7 qələvi.
Duzun hidrolizi — Duz ionlarının su ilə qarşılıqlı təsiri; mühiti duzu əmələgətirən turşu-əsasın gücü təyin edir.
Neytrallaşma — Turşunun H+\text{H}^+-i ilə əsasın OH−\text{OH}^--i birləşərək su verən reaksiya: H++OH−→H2O\text{H}^+ + \text{OH}^- \rightarrow \text{H}_2\text{O}.
Duzların hidrolizi və mühit
Duzun növüMühitpHNümunə
Güclü əsas + zəif turşuQələvipH>7\text{pH} > 7Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3, K2CO3\text{K}_2\text{CO}_3, CH3COONa\text{CH}_3\text{COONa}
Güclü turşu + zəif əsasTurşpH<7\text{pH} < 7AlCl3\text{AlCl}_3, NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl}, ZnCl2\text{ZnCl}_2
Güclü əsas + güclü turşuNeytralpH=7\text{pH} = 7NaCl\text{NaCl}, K2SO4\text{K}_2\text{SO}_4, NaNO3\text{NaNO}_3

Mühiti duzu əmələgətirən turşu və əsasın nisbi gücü təyin edir.

İndikatorların mühitə görə rəngi
İndikatorTurş mühitQələvi mühit
LakmusQırmızıGöy
FenolftaleinRəngsizMoruğu (al-qırmızı)
MetiloranjQırmızı (çəhrayı)Sarı

İndikatorlar mühitin turş və ya qələvi olduğunu rənglə göstərir.

✎88 q NaOH\text{NaOH} neytrallaşdırmaq üçün HCl\text{HCl} mol sayı
  1. 1Verilənlər: m(NaOH)=8m(\text{NaOH}) = 8 q, M(NaOH)=40M(\text{NaOH}) = 40 q/mol, HCl\text{HCl} tələb olunur.
  2. 2NaOH mol sayı: n=mM=840=0,2n = \frac{m}{M} = \frac{8}{40} = 0{,}2 mol.
  3. 3Reaksiya: NaOH+HCl→NaCl+H2O\text{NaOH} + \text{HCl} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}, nisbət 1:11 : 1.
  4. 4Cavab: n(HCl)=0,2n(\text{HCl}) = 0{,}2 mol.
✎5,65{,}6 q KOH\text{KOH} neytrallaşdırmaq üçün H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 mol sayı
  1. 1Verilənlər: m(KOH)=5,6m(\text{KOH}) = 5{,}6 q, M(KOH)=56M(\text{KOH}) = 56 q/mol, H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 tələb olunur.
  2. 2KOH mol sayı: n=mM=5,656=0,1n = \frac{m}{M} = \frac{5{,}6}{56} = 0{,}1 mol.
  3. 3Reaksiya: 2KOH+H2SO4→K2SO4+2H2O2\text{KOH} + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{K}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}, nisbət 2:12 : 1.
  4. 4Cavab: n(H2SO4)=0,12=0,05n(\text{H}_2\text{SO}_4) = \frac{0{,}1}{2} = 0{,}05 mol.
⚠️Diqqət

İkiəsaslı turşu (H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4) və ikiqat OH−\text{OH}^--li əsas (Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2) neytrallaşmada nisbəti dəyişir; mol-mol götürmək yanlışdır.

🚫Tez-tez səhv

CaCl2\text{CaCl}_2-də iki Cl−\text{Cl}^- olduğu üçün cəmi 3 ion alınır (Ca2++2Cl−\text{Ca}^{2+} + 2\text{Cl}^-), 2 yox; düsturdakı indeksə diqqət edin.

🚫Tez-tez səhv

Eyni mol H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 və NaOH\text{NaOH} qarışanda H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 ikiqat çox H+\text{H}^+ verdiyi üçün mühit turş qalır, neytral yox.

💡Qeyd

İon tənliyində güclü elektrolitlər ionlara açılır; zəif elektrolit, çöküntü (↓\downarrow) və qaz (↑\uparrow) molekul şəklində yazılır.

💡Qeyd

Mühiti yadda saxla: zəif tərəf mühitə hökm edir — zəif turşu duzu qələvi, zəif əsas duzu turş verir.

Qaydalar

  1. 1Güclü elektrolitlər (güclü turşular, qələvilər, duzlar) tam, zəif elektrolitlər qismən dissosiasiya edir.
  2. 2pH<7\text{pH} < 7 turş, pH=7\text{pH} = 7 neytral, pH>7\text{pH} > 7 qələvi mühitdir; lakmus turşuda qırmızı, qələvidə göy olur.
  3. 3Hidroliz mühiti: güclü əsas+zəif turşu duzu → qələvi, güclü turşu+zəif əsas duzu → turş, güclü+güclü → neytral.
  4. 4İon tənliyində güclü elektrolitlər ionlara açılır, zəif elektrolitlər, çöküntü və qazlar molekul şəklində yazılır.
  5. 5Neytrallaşmada turşunun H+\text{H}^+-i əsasın OH−\text{OH}^--i ilə birləşir: H++OH−→H2O\text{H}^+ + \text{OH}^- \rightarrow \text{H}_2\text{O}.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq