egc-1.2· Fəsil 1: Ümumi kimya· ~14 dəq

Kimyəvi rabitə və maddələrin quruluşu

Kovalent, ion, metal və hidrogen rabitəsi, kristal qəfəslər, valentlik və oksidləşmə dərəcəsi

Kimyəvi rabitə atomları molekul və ya kristalda bir yerdə saxlayan qarşılıqlı təsirdir. Kovalent rabitə qoşalaşmamış elektronların ümumi cütlər əmələ gətirməsi ilə yaranır: eyni elektromənfikli atomlar arasında qütbsüz (H₂, Cl₂, N₂), müxtəlif elektromənfikli qeyri-metallar arasında isə qütblü (HCl, H₂O, NH₃) olur. İon rabitəsi tipik metalla tipik qeyri-metal arasında elektronun tam ötürülməsi nəticəsində əmələ gələn əks yüklü ionların cazibəsidir (NaCl, K₂O, CaF₂). Metal rabitəsini metal ionları ilə sərbəst (delokallaşmış) elektronlar arasındakı təsir yaradır; bu, metalların elektrik keçiriciliyini və plastikliyini izah edir. Hidrogen rabitəsi H atomunun çox elektromənfi N, O, F atomu ilə yaratdığı zəif rabitədir və suyun yüksək qaynama temperaturunu izah edir. Kristal qəfəs növü maddənin xassələrini müəyyən edir: atom qəfəsi (almaz, SiO₂) çox bərk və yüksək ərimə temperaturlu, molekul qəfəsi (buz, CO₂, I₂) yumşaq və aşağı ərimə temperaturlu, ion qəfəsi (NaCl) bərk və ərintidə cərəyan keçirən, metal qəfəsi isə elektrik keçirən olur. Nümunə: NaCl-də Na⁺ və Cl⁻ ionları ion qəfəsi əmələ gətirir, ona görə maddə bərk, yüksək ərimə temperaturlu və ərintidə elektrik keçiricidir.

Qrafiklər

Kimyəvi rabitə: ion rabitədə metal atomu elektron verir (Na⁺ + Cl⁻), kovalent rabitədə atomlar elektron cütünü ortaqlaşdırır (Cl₂)
Kimyəvi rabitə: ion rabitədə metal atomu elektron verir (Na⁺ + Cl⁻), kovalent rabitədə atomlar elektron cütünü ortaqlaşdırır (Cl₂)

Əsas terminlər

Kovalent rabitə — Atomların qoşalaşmamış elektronlarından ümumi (ortaq) elektron cütləri əmələ gəlməsi ilə yaranan rabitə; qütbsüz (H₂, Cl₂) və ya qütblü (HCl, H₂O) olur.
İon rabitəsi — Tipik metalla tipik qeyri-metal arasında elektronun tam ötürülməsindən yaranan əks yüklü ionların cazibəsi (NaCl, K₂O, CaF₂).
Metal rabitəsi — Metal ionları ilə sərbəst (delokallaşmış) elektronlar arasındakı təsir; metalların elektrik keçiriciliyini və plastikliyini izah edir.
Hidrogen rabitəsi — H atomunun çox elektromənfi N, O, F atomu ilə yaratdığı zəif rabitə; suyun yüksək qaynama temperaturunu izah edir.
Kristal qəfəs — Maddədə hissəciklərin nizamlı düzülüşü; atom, molekul, ion və ya metal qəfəsi maddənin xassələrini müəyyən edir.
Oksidləşmə dərəcəsi — Atomun birləşmədəki şərti yükü; sadə maddədə 00, molekulda bütün atomların cəmi 00, ionda isə ionun yükünə bərabərdir.
Rabitə növləri və nümunələri
Rabitə növüHansı atomlar arasındaNümunə
Qütbsüz kovalenteyni qeyri-metal atomlarıH₂, O₂, N₂, Cl₂
Qütblü kovalentmüxtəlif qeyri-metallarHCl, H₂O, NH₃
İon rabitəsitipik metal + tipik qeyri-metalNaCl, K₂O, CaF₂
Metal rabitəsiyalnız metallar və ərintilərFe, Cu, Zn
Hidrogen rabitəsiH–F, H–O, H–N molekulları arasıH₂O, NH₃, HF

Maddənin tərkibinə baxıb rabitə növünü təyin etmək olar.

Kristal qəfəs növləri və xassələri
Qəfəs növüXassələriNümunə
Atom (kovalent)çox bərk, yüksək ərimə temperaturlualmaz (C), SiO₂
Molekulyumşaq, aşağı ərimə temp., uçucubuz (H₂O), CO₂, I₂
İonbərk, ərintidə cərəyan keçirirNaCl, KBr
Metalelektrik keçirən, plastikCu, Fe, Al

Xassələrə görə qəfəs növünü, qəfəs növündən maddəni təyin etmək olar.

✎H₂SO₄-də kükürdün (S) oksidləşmə dərəcəsini tap
  1. 1Məlum dərəcələr: H=+1H = +1, O=−2O = -2 (birləşmədə).
  2. 2Cəm sıfır şərti: 2⋅(+1)+S+4⋅(−2)=02 \cdot (+1) + S + 4 \cdot (-2) = 0.
  3. 3Həll: +2+S−8=0→S=+6+2 + S - 8 = 0 \rightarrow S = +6.
  4. 4Nəticə: Kükürdün oksidləşmə dərəcəsi +6+6-dır.
✎Fe₃O₄-də dəmirin orta oksidləşmə dərəcəsini tap
  1. 1Oksigen dərəcəsi: O=−2O = -2, 4 oksigen →\rightarrow 4⋅(−2)=−84 \cdot (-2) = -8.
  2. 2Cəm sıfır şərti: 3⋅Fe+(−8)=0→3⋅Fe=+83 \cdot \text{Fe} + (-8) = 0 \rightarrow 3 \cdot \text{Fe} = +8.
  3. 3Orta dərəcə: Fe=+83\text{Fe} = +\frac{8}{3}.
  4. 4Nəticə: Dəmirin orta oksidləşmə dərəcəsi +83+\frac{8}{3}-dür.
🚫Tez-tez səhv

ZnO və ZnCl₂-də metal rabitəsi YOXDUR: bunlar metal+qeyri-metaldan ibarət birləşmələrdir, burada ion rabitəsi var. Metal rabitəsi yalnız sərbəst metalda (Zn) olur.

⚠️Diqqət

Oksigen həmişə −2-2 deyil: peroksidlərdə (H₂O₂, Na₂O₂) O=−1O = -1, sadə maddə O₂-də isə 00-dır.

⚠️Diqqət

Hidrogen həmişə +1+1 deyil: metal hidridlərində (NaH) H=−1H = -1-dir. Oksidləşmə dərəcəsi cəmi 00 şərtini hər dəfə yoxla.

💡Qeyd

Mürəkkəb ionlu duzlarda (Na₂SO₄, Na₂CO₃, NH₄Cl) iki rabitə birləşir: ion daxilində kovalent, kation ilə anion arasında ion rabitəsi.

💡Qeyd

İkiqat rabitə =1 σ+1 π= 1\,\sigma + 1\,\pi (C=C: 5 σ5\,\sigma, 1 π1\,\pi), üçqat rabitə =1 σ+2 π= 1\,\sigma + 2\,\pi. N₂-də atomlar arasında 3 ümumi elektron cütü var.

Qaydalar

  1. 1Qütbsüz kovalent rabitə eyni qeyri-metal atomları (H₂, O₂, N₂) arasında, qütblü kovalent rabitə müxtəlif qeyri-metallar (HCl, H₂O) arasında olur.
  2. 2İon rabitəsi tipik metal + tipik qeyri-metal (NaCl, K₂O, CaCl₂); metal rabitəsi yalnız metallar və ərintilərdə olur.
  3. 3Hidrogen rabitəsi yalnız H–F, H–O, H–N rabitəli molekullar arasında yaranır.
  4. 4Sadə maddədə (H₂, O₂, Fe) elementin oksidləşmə dərəcəsi 00-dır; birləşmədə H çox vaxt +1+1, O isə −2-2-dir.
  5. 5Molekulda bütün atomların oksidləşmə dərəcələrinin cəmi 00, ionda isə ionun yükünə bərabərdir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq