egc-1.1· Fəsil 1: Ümumi kimya· ~14 dəq

Atomun quruluşu və Dövri qanun

Atomun tərkibi, izotoplar, elektron konfiqurasiyası, Mendeleyevin dövri qanunu, valentlik və oksidləşmə dərəcəsi

Atom müsbət yüklü nüvədən və onun ətrafında hərəkət edən elektronlardan ibarətdir. Nüvədə protonlar (yükü +1+1) və neytronlar (yüksüz) yerləşir; protonların sayı atomun sıra nömrəsinə (ZZ) bərabərdir və elementi müəyyən edir. Neytral atomda elektronların sayı protonların sayına bərabərdir, neytronların sayı isə N=A−ZN = A - Z düsturu ilə tapılır (AA — kütlə ədədi). Eyni elementin proton sayı eyni, neytron sayı (deməli kütlə ədədi) fərqli atomlarına izotop deyilir. Elektronlar energetik səviyyələr (dövr) və alt-səviyyələr (s, p, d, f) üzrə paylanır; məsələn, 17Cl{}_{17}\text{Cl}-un konfiqurasiyası 1s22s22p63s23p51s^2 2s^2 2p^6 3s^2 3p^5-dir. D.İ.Mendeleyevin dövri qanununa görə elementlərin xassələri onların atom nüvəsinin yükündən (sıra nömrəsindən) dövri asılıdır. Dövrdə soldan sağa atom radiusu kiçilir, elektromənfilik və qeyri-metallıq artır; əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı atom radiusu böyüyür, metallıq artır.

Qrafiklər

Dövri sistemdə qanunauyğunluqlar: dövr üzrə (soldan sağa) elektromənfilik və qeyri-metallıq artır, qrup üzrə (yuxarıdan aşağı) atom radiusu və metallıq artır
Dövri sistemdə qanunauyğunluqlar: dövr üzrə (soldan sağa) elektromənfilik və qeyri-metallıq artır, qrup üzrə (yuxarıdan aşağı) atom radiusu və metallıq artır

Əsas terminlər

Sıra nömrəsi (ZZ) — Atomun nüvəsindəki protonların sayı; elementi müəyyən edir və neytral atomda elektron sayına bərabərdir.
Kütlə ədədi (AA) — Nüvədəki proton və neytronların cəmi; neytron sayı N=A−ZN = A - Z düsturu ilə tapılır.
İzotoplar — Proton sayı eyni, neytron (deməli kütlə) sayı fərqli olan eyni elementin atomları.
Elektron konfiqurasiyası — Elektronların energetik səviyyə və alt-səviyyələr (s, p, d, f) üzrə paylanması, məsələn 17Cl{}_{17}\text{Cl}: 1s22s22p63s23p51s^2 2s^2 2p^6 3s^2 3p^5.
Dövri qanun — Mendeleyevə görə elementlərin xassələri atom nüvəsinin yükündən (sıra nömrəsindən) dövri asılıdır.
Oksidləşmə dərəcəsi — Atomun birləşmədəki şərti yükü; məsələn oksigen −2-2, hidrogen qeyri-metallarla +1+1 olur.
Energetik səviyyələrin elektron tutumu (2n22n^2)
Səviyyə (nn)Maksimum elektronAlt-səviyyələr
12s
28s, p
318s, p, d

Hər səviyyənin ən yüksək tutumu 2n22n^2 düsturu ilə hesablanır.

Xassələrin dövri dəyişməsi
İstiqamətAtom radiusuElektromənfilik / qeyri-metallıq
Dövrdə soldan sağaazalırartır
Əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağıartırazalır (metallıq artır)

Dövrdə və yarımqrupda atom xassələrinin əks istiqamətli dəyişməsi.

✎İzotopların orta atom kütləsi
  1. 1Verilənlər: Kütlə ədədləri 35 (75%) və 37 (25%).
  2. 2Düstur: Ar=A1⋅p1+A2⋅p2100A_r = \frac{A_1 \cdot p_1 + A_2 \cdot p_2}{100}.
  3. 3Hesablama: Ar=35⋅75+37⋅25100=2625+925100A_r = \frac{35 \cdot 75 + 37 \cdot 25}{100} = \frac{2625 + 925}{100}.
  4. 4Nəticə: Ar=3550100=35,5A_r = \frac{3550}{100} = 35{,}5.
✎Kükürdün H2SO4H_2SO_4-dəki oksidləşmə dərəcəsi
  1. 1Verilənlər: H: +1+1, O: −2-2; molekul yüksüzdür (cəm = 0).
  2. 2Tənlik: 2⋅(+1)+x+4⋅(−2)=02 \cdot (+1) + x + 4 \cdot (-2) = 0.
  3. 3Sadələşdir: +2+x−8=0+2 + x - 8 = 0, yəni x−6=0x - 6 = 0.
  4. 4Nəticə: x=+6x = +6; kükürdün oksidləşmə dərəcəsi +6+6-dır.
🚫Tez-tez səhv

Neytron sayını kütlə ədədi ilə qarışdırma: N=A−ZN = A - Z. Məsələn A=27A = 27, Z=13Z = 13 üçün neytron 14-dür, 27 deyil.

⚠️Diqqət

İon konfiqurasiyasında elektron sayı dəyişir: Mg2+\text{Mg}^{2+} 3s23s^2-dəki 2 elektronu itirir, ona görə 1s22s22p61s^2 2s^2 2p^6 olur.

⚠️Diqqət

Orta atom kütləsi sadə ədədi orta deyil — yayılma paylarını nəzərə al: 63 (70%) və 65 (30%) üçün nəticə 63,663{,}6-dır, 64 deyil.

💡Qeyd

Dövr nömrəsi = energetik səviyyələrin sayı; əsas yarımqrupun nömrəsi = xarici səviyyədəki valent elektronların sayı.

💡Qeyd

Flüor ən elektromənfi elementdir, ona görə müsbət oksidləşmə dərəcəsi göstərmir — birləşmələrində həmişə −1-1-dir.

Qaydalar

  1. 1Sıra nömrəsi ZZ = proton sayı = neytral atomda elektron sayı; neytron sayı N=A−ZN = A - Z.
  2. 2İzotoplar: proton sayı eyni, neytron (və kütlə) sayı fərqli atomlardır.
  3. 3Elektronlar səviyyələr üzrə doldurulur; ən yüksək tutum 2n22n^2 (1-ci səviyyə 2, 2-ci 8, 3-cü 18).
  4. 4Qrup nömrəsi (əsas yarımqrup) xarici səviyyədəki valent elektronların sayına bərabərdir; dövr nömrəsi energetik səviyyələrin sayını göstərir.
  5. 5Dövrdə soldan sağa atom radiusu azalır, elektromənfilik artır; əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı atom radiusu artır, metallıq güclənir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq