g9f-3.3· Fəsil 3: İşıq hadisələri· ~13 dəq

Linzalar və nazik linza düsturu

Toplayıcı/səpici linza, $\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f}$ və optik qüvvə

Linza iki sferik səthlə məhdudlanmış şəffaf cisimdir. Toplayıcı (yığıcı) linza paralel şüaları bir nöqtədə — fokusda toplayır, səpici linza isə onları ayırır. Fokusdan linzanın mərkəzinə qədər olan məsafə baş fokus məsafəsi $F$ adlanır. Nazik linza düsturu cismə qədər məsafə $d$ , xəyala qədər məsafə $f$ və fokus məsafəsi $F$ arasında əlaqəni verir: $\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f}$ . Linzanın optik qüvvəsi $D = \frac{1}{F}$ düsturu ilə tapılır; vahidi dioptri (dpt), bu zaman $F$ metrlə götürülür. Toplayıcı linza üçün $D > 0$ , səpici linza üçün $D < 0$ olur.

📌Nümunə

Məsələn: $F = 0{,}5$ m olan toplayıcı linzanın optik qüvvəsi $D = \frac{1}{0{,}5} = 2$ dpt-dir. Əgər $d = 0{,}4$ m və $F = 0{,}2$ m olarsa, $\frac{1}{f} = \frac{1}{F} - \frac{1}{d} = 5 - 2{,}5 = 2{,}5$ , deməli $f = 0{,}4$ m.

Toplayıcı linzada təsvirin alınması: əşya 2F-dən uzaqda olduqda əsl, tərs və kiçildilmiş təsvir yaranır

Əsas terminlər

Linza — İki sferik səthlə məhdudlanmış şəffaf cisim; şüaların yolunu dəyişir.

Toplayıcı linza — Ona paralel düşən şüaları bir nöqtədə — fokusda toplayan linza;

D > 0

Səpici linza — Ona paralel düşən şüaları yayan (səpələyən) linza;

D < 0

Baş fokus məsafəsi (

F

) — Fokusdan linzanın mərkəzinə qədər olan məsafə; metrlə ölçülür.

Optik qüvvə (

D

) — Linzanın xarakteristikası,

D = \frac{1}{F}

; vahidi dioptri (dpt),

F

metrlə götürülür.

Optik mərkəz — Baş optik ox üzərində, linzanın mərkəzindən keçən nöqtə.

Linza kəmiyyətləri və düsturları

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Fokus məsafəsi	$F$	$F = \frac{1}{D}$	m
Optik qüvvə	$D$	$D = \frac{1}{F}$	dpt
Nazik linza düsturu	—	$\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f}$	—
Xətti böyüdülmə	$\Gamma$	$\Gamma = \frac{f}{d}$	—

$d$ — cismə qədər, $f$ — xəyala qədər məsafə.

Toplayıcı və səpici linzanın müqayisəsi

Əlamət	Toplayıcı linza	Səpici linza
Paralel şüalar	bir nöqtədə toplanır	yayılır (səpələnir)
Optik qüvvə $D$	$D > 0$ (müsbət)	$D < 0$ (mənfi)
Lupa kimi işləmə	bəli ( $F$ daxilində)	xeyr

İşarə fərqi: $D = \frac{1}{F}$ toplayıcıda müsbət, səpicidə mənfi.

✎Xəyala qədər məsafə (

F

və

d

verilib)

1Verilənlər: $F = 0{,}2$ m, $d = 0{,}4$ m; $f = ?$
2Düstur: $\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f} \rightarrow \frac{1}{f} = \frac{1}{F} - \frac{1}{d}$
3Hesablama: $\frac{1}{f} = \frac{1}{0{,}2} - \frac{1}{0{,}4} = 5 - 2{,}5 = 2{,}5$
4Nəticə: $f = \frac{1}{2{,}5} = 0{,}4$ m

✎Optik qüvvə verilib: xəyala qədər məsafə

1Verilənlər: $D = 10$ dpt, $d = 0{,}5$ m; $f = ?$
2Fokus: $F = \frac{1}{D} = \frac{1}{10} = 0{,}1$ m
3Hesablama: $\frac{1}{f} = \frac{1}{F} - \frac{1}{d} = 10 - 2 = 8$
4Nəticə: $f = \frac{1}{8} = 0{,}125$ m

💡Qeyd

$D = \frac{1}{F}$ tərs mütənasibdir: fokus məsafəsi nə qədər kiçikdirsə, optik qüvvə bir o qədər böyükdür.

⚠️Diqqət

$D = \frac{1}{F}$ -də $F$ mütləq metrlə götürülməlidir; santimetri əvvəlcə metrə çevir.

⚠️Diqqət

Sıx birləşdirilən linzalarda optik qüvvələr toplanır (vurulmur): $D = D_1 + D_2$ ; səpici linzanın $D$ -si mənfidir.

🚫Tez-tez səhv

Nazik linza düsturunda hədlər tərs kəmiyyətlərlə işləyir: $\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f}$ , $F = d + f$ deyil.

🚫Tez-tez səhv

Xəyalın növünü qarışdırma: $2F$ -dən uzaqda kiçildilmiş, $F$ ilə $2F$ arasında böyüdülmüş, $F$ daxilində isə mövhumi düz böyüdülmüş (lupa) xəyal alınır.

Qaydalar

1Nazik linza düsturu: $\frac{1}{F} = \frac{1}{d} + \frac{1}{f}$ .
2Optik qüvvə: $D = \frac{1}{F}$ ( $F$ metrlə, vahidi dioptri — dpt).
3Toplayıcı linza: $D > 0$ ; səpici linza: $D < 0$ .
4Şüalar fokusda toplanır; fokus məsafəsi nə qədər kiçikdirsə, optik qüvvə bir o qədər böyükdür.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq

Linzalar və nazik linza düsturu

Qrafiklər

Əsas terminlər

Qaydalar

Məşq