g9k-4.3· Fəsil 4: Metallar· ~13 dəq

Suyun codluğu

Cod su, Ca²⁺/Mg²⁺ və aradan qaldırılması.

Suyun codluğu onun tərkibindəki kalsium (Ca²⁺) və maqnezium (Mg²⁺) ionlarının artıq miqdarda olması ilə əlaqədardır. Codluğun iki növü var: müvəqqəti codluq Ca(HCO₃)₂ və Mg(HCO₃)₂ kimi bikarbonatlardan qaynaqlanır — suyu qaynatdıqda hidroliz baş verir: Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + CO₂↑ + H₂O; bu reaksiya zamanı əmələ gələn çöküntü (CaCO₃) qazan daşını təşkil edir. Daimi codluq isə CaCl₂, MgCl₂, CaSO₄ kimi duzlardan qaynaqlanır, qaynatmaqla aradan qaldırılmır. Daimi codluğu aradan qaldırmaq üçün soda (Na₂CO₃) əlavə edilir: CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaCl. Cod suda sabun pis köpüklənir, çünki Ca²⁺ ionları sabunun natrium duzları ilə çöküntü verir.

📌Nümunə

Məsələn: 0,5 mol Ca(HCO₃)₂ qaynadıldıqda 0,5 mol CaCO₃ (kütləsi 0,5 × 100 = 50 q) çöküntü əmələ gəlir.

Əsas terminlər

Suyun codluğu — Suyun tərkibində Ca2+\text{Ca}^{2+} və Mg2+\text{Mg}^{2+} ionlarının artıq miqdarda olması nəticəsində yaranan xüsusiyyət.
Müvəqqəti codluq — Ca(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 və Mg(HCO3)2\text{Mg}(\text{HCO}_3)_2 kimi bikarbonatlardan qaynaqlanan, suyu qaynatmaqla aradan qaldırıla bilən codluq növü.
Daimi codluq — CaCl2\text{CaCl}_2, MgCl2\text{MgCl}_2, CaSO4\text{CaSO}_4 kimi duzlardan qaynaqlanan, qaynatmaqla aradan qaldırılmayan codluq növü.
Qazan daşı — Müvəqqəti codluğu olan su qaynadıldıqda əmələ gələn CaCO3\text{CaCO}_3 çöküntüsü; istilik keçiriciliyini azaldır.
Soda üsulu — Daimi codluğun Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3 (soda) əlavə edilərək aradan qaldırılması: CaCl2+Na2CO3→CaCO3 ⁣↓+2NaCl\text{CaCl}_2 + \text{Na}_2\text{CO}_3 \rightarrow \text{CaCO}_3\!\downarrow + 2\text{NaCl}.
Bikarbonatlar — Müvəqqəti codluğa səbəb olan hidrokarbonat duzları; qızdırıldıqda parçalanaraq karbonat çöküntüsü, karbon qazı və su əmələ gətirir.
Müvəqqəti və daimi codluğun müqayisəsi
XüsusiyyətMüvəqqəti codluqDaimi codluq
Səbəb olan duzlarCa(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2, Mg(HCO3)2\text{Mg}(\text{HCO}_3)_2CaCl2\text{CaCl}_2, MgCl2\text{MgCl}_2, CaSO4\text{CaSO}_4
Qaynatmaqla aradan qalxırmı?Bəli: Ca(HCO3)2→CaCO3 ⁣↓+CO2 ⁣↑+H2O\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 \rightarrow \text{CaCO}_3\!\downarrow + \text{CO}_2\!\uparrow + \text{H}_2\text{O}Xeyr, qaynatmaqla aradan qalxmır
Aradan qaldırma üsuluQaynatmaSoda (Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3) əlavə etmək
Qazan daşı əmələ gətirirmi?Bəli, CaCO3\text{CaCO}_3 çöküntüsü qazan daşını əmələ gətirirXeyr

Suyun codluğunun iki növü: müvəqqəti codluq qaynatmaqla aradan qalxır, daimi codluq isə soda ilə aradan qaldırılır.

✎Müvəqqəti codluq zamanı əmələ gələn çöküntünün kütləsinin hesablanması
  1. 1Məsələ: 0,50{,}5 mol Ca(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 olan cod su qaynadıldıqda nə qədər qazan daşı (CaCO3\text{CaCO}_3) əmələ gələr?
  2. 2Reaksiya tənliyi: Ca(HCO3)2→CaCO3 ⁣↓+CO2 ⁣↑+H2O\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 \rightarrow \text{CaCO}_3\!\downarrow + \text{CO}_2\!\uparrow + \text{H}_2\text{O}
  3. 3Molyar nisbət: Tənlikdən görünür ki, 11 mol Ca(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 parçalandıqda 11 mol CaCO3\text{CaCO}_3 əmələ gəlir. Deməli, n(CaCO3)=n(Ca(HCO3)2)=0,5n(\text{CaCO}_3) = n(\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2) = 0{,}5 mol.
  4. 4CaCO3\text{CaCO}_3 molyar kütləsi: M(CaCO3)=40+12+3×16=100 q/molM(\text{CaCO}_3) = 40 + 12 + 3 \times 16 = 100\ \text{q/mol}
  5. 5Çöküntü kütləsi: m(CaCO3)=n×M=0,5×100=50 qm(\text{CaCO}_3) = n \times M = 0{,}5 \times 100 = 50\ \text{q}
  6. 6Cavab: 0,50{,}5 mol Ca(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2 qaynadıldıqda 5050 qram CaCO3\text{CaCO}_3 çöküntüsü (qazan daşı) əmələ gəlir.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez müvəqqəti və daimi codluğu qarışdırırlar. Unutmayın: müvəqqəti codluq BİKARBONAT duzlarından (Ca(HCO3)2\text{Ca}(\text{HCO}_3)_2, Mg(HCO3)2\text{Mg}(\text{HCO}_3)_2) qaynaqlanır və QAYNATMAQLA aradan qalxır. Daimi codluq isə XLORİD və SULFAT duzlarından (CaCl2\text{CaCl}_2, MgCl2\text{MgCl}_2, CaSO4\text{CaSO}_4) qaynaqlanır, qaynatmaqla aradan qalxmır — yalnız soda əlavə etməklə.

⚠️Diqqət

Qazan daşı (CaCO3\text{CaCO}_3) istilik keçiriciliyini ciddi şəkildə azaldır: qazan və çaydanlarda qalın CaCO3\text{CaCO}_3 təbəqəsi enerji sərfiyyatını artırır və qabın həddindən artıq qızmasına səbəb ola bilər. İmtahan suallarında qazan daşının tərkibinin CaCO3\text{CaCO}_3 olduğunu və müvəqqəti codluq nəticəsində əmələ gəldiyini səhv salmayın.

Qaydalar

  1. 1Müvəqqəti codluq Ca(HCO₃)₂ və Mg(HCO₃)₂ ionlarından qaynaqlanır; qaynatmaqla aradan qaldırılır: Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + CO₂↑ + H₂O.
  2. 2Daimi codluq CaCl₂, MgCl₂, CaSO₄ duzlarından qaynaqlanır; qaynatmaqla aradan qaldırılmır.
  3. 3Daimi codluğu aradan qaldırmaq üçün soda (Na₂CO₃) əlavə edilir: CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaCl.
  4. 4Qazan daşı CaCO₃-dən ibarətdir; qaynatma zamanı istilik keçiriciliyini azaldır.
  5. 5Cod suda sabun pis köpüklənir, çünki Ca²⁺ və Mg²⁺ ionları sabun molekulları ilə həll olmayan duzlar əmələ gətirir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq