g9k-2.1· Fəsil 2: Formul və tənliklər üzrə hesablamalar· ~13 dəq

Kütlə payı və kimyəvi formulun çıxarılması

Kütlə payı %, sadə və həqiqi formul.

Birləşmədə hər bir elementin kütlə payı (ω) o elementin atomlarının ümumi kütləsinin birləşmənin molyar kütləsinə nisbəti kimi hesablanır: ω(E) = (n · Ar(E) / Mr) · 100%. Burada n — formulda həmin elementin atom sayı, Ar — nisbi atom kütləsi, Mr — birləşmənin molyar (nisbi molekul) kütləsidir. Əgər birləşmənin analizi nəticəsində hər elementin kütlə payı məlumdursa, sadə (empirik) formulu tapmaq üçün hər elementin kütlə payını Ar-ə bölüb mol nisbəti əldə edirik, sonra ən kiçik nisbəti 1-ə çevirəcək şəkildə hamısını bölürük — bu tam indekslər sadə formulu verir. Həqiqi (molekul) formul isə: həqiqi formula olan n = Mr(həqiqi) / Mr(sadə) əmsalı ilə sadə formulun indekslərini vurmaqla tapılır. Ümumi səhvlər: kütlə payını miqdar payı (mol payı) ilə qarışdırmaq və bölmə nəticəsini yanlış yuvarlaqlaşdırıb indeksi həmin rəqəmə bərabər tutmaq.

📌Nümunə

Məsələn: H₂O-da ω(H) = (2·1 / 18)·100% ≈ 11,1%, ω(O) = (1·16 / 18)·100% ≈ 88,9%.

Qrafiklər

Kütlə payı: H₂O molekulunda oksigen 88,9%, hidrogen 11,1% (w = n·Aᵣ/Mᵣ·100%)
Kütlə payı: H₂O molekulunda oksigen 88,9%, hidrogen 11,1% (w = n·Aᵣ/Mᵣ·100%)

Əsas terminlər

Kütlə payı (ω) — Birləşmədə hər hansı elementin atomlarının ümumi kütləsinin birləşmənin nisbi molekul kütləsinə olan faiz nisbəti: ω(E)=(n⋅Ar(E)/Mr)⋅100%\omega(E) = (n \cdot A_r(E) / M_r) \cdot 100\%.
Sadə (empirik) formul — Birləşmədə elementlərin ən kiçik tam ədədli atom nisbətini göstərən formul; kütlə paylarından mol nisbətləri hesablanaraq tapılır.
Həqiqi (molekul) formul — Molekuldakı atomların həqiqi sayını göstərən formul; k=Mr(həqiqi)/Mr(sadə)k = M_r(\text{həqiqi}) / M_r(\text{sadə}) əmsalı ilə sadə formulun indeksləri vurulmaqla tapılır.
Nisbi atom kütləsi (A_r) — Elementin bir atomunun orta kütləsinin karbon-12 atomunun kütləsinin 1/121/12 hissəsinə olan nisbəti; ölçüsüz kəmiyyətdir, dövri sistemdən götürülür.
Nisbi molekul kütləsi (M_r) — Molekulu təşkil edən bütün atomların nisbi atom kütlələrinin cəmi; maddənin 1 molunun qramla kütləsinə ədədi olaraq bərabərdir.
Mol nisbəti — Hər elementin kütlə payının (%\%) həmin elementin ArA_r-inə bölünməsi ilə alınan nisbət; sadə formulu çıxarmaq üçün ən kiçik nisbətə bölünərək tam ədədlərə çevrilir.
H₂O molekulunda kütlə paylarının hesablanması
Elementn (atom sayı)A_rn · A_rM_r(H₂O)ω (%)
H21218ω(H)=218⋅100%≈11,1%\omega(H) = \frac{2}{18} \cdot 100\% \approx 11{,}1\%
O1161618ω(O)=1618⋅100%≈88,9%\omega(O) = \frac{16}{18} \cdot 100\% \approx 88{,}9\%

Cədvəl 1. H₂O-da hidrogen və oksigenin kütlə paylarının addım-addım hesablanması. Cəm: 11,1%+88,9%=100%11{,}1\% + 88{,}9\% = 100\%.

✎Kütlə payına görə sadə və həqiqi formulun tapılması
  1. 1Məsələ: Tərkibində 40,0%40{,}0\% C, 6,7%6{,}7\% H, 53,3%53{,}3\% O olan birləşmənin Mr(həqiqi)=180M_r(\text{həqiqi}) = 180 kimidir. Sadə və həqiqi formulları tapın. (ArA_r: C=12, H=1, O=16)
  2. 2Addım 1: Mol nisbətlərini tap: Hər elementin kütlə payını ArA_r-ə böl: C: 40,0/12=3,3340{,}0 / 12 = 3{,}33 H: 6,7/1=6,76{,}7 / 1 = 6{,}7 O: 53,3/16=3,3353{,}3 / 16 = 3{,}33
  3. 3Addım 2: Ən kiçiyə böl: Ən kiçik nisbət 3,333{,}33-dür: C: 3,33/3,33=13{,}33 / 3{,}33 = 1 H: 6,7/3,33≈26{,}7 / 3{,}33 \approx 2 O: 3,33/3,33=13{,}33 / 3{,}33 = 1 Sadə formul: CH2O\text{CH}_2\text{O}
  4. 4Addım 3: Həqiqi formulu tap: Mr(sadə)=12+2⋅1+16=30M_r(\text{sadə}) = 12 + 2 \cdot 1 + 16 = 30 k=Mr(həqiqi)/Mr(sadə)=180/30=6k = M_r(\text{həqiqi}) / M_r(\text{sadə}) = 180 / 30 = 6 Sadə formulun hər indeksini 6-ya vur: Həqiqi formul: C6H12O6\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 (qlükoza)
🚫Tez-tez səhv

Kütlə payı (ω\omega) ilə mol payını qarışdırmaq ən geniş yayılmış səhvdir. Kütlə payı kütlə nisbətinə (q/q), mol payı isə miqdar nisbətinə (mol/mol) əsaslanır. Sadə formulu taparkən kütlə payından mol nisbətinə keçmək üçün mütləq ArA_r-ə bölmək lazımdır.

⚠️Diqqət

Mol nisbəti 1,51{,}5; 1,331{,}33; 1,251{,}25 kimi kəsr ədədlər alındıqda indeksləri birbaşa yuvarlaqlaşdırmaq olmaz! Uyğun vuruğa vurmaq lazımdır: 1,5→×21{,}5 \to \times 2, 1,33→×31{,}33 \to \times 3, 1,25→×41{,}25 \to \times 4. Yalnız bundan sonra tam indekslər alınır.

Qaydalar

  1. 1Kütlə payı formulu: ω(E) = (n · Ar(E) / Mr) · 100%; bütün elementlərin kütlə paylarının cəmi 100%-ə bərabər olmalıdır.
  2. 2Sadə (empirik) formulu tapmaq üçün hər elementin kütlə payını (%-i) həmin elementin Ar-ına böl — mol nisbətlərini tap, sonra hamısını ən kiçiyinə böl.
  3. 3Mol nisbəti 1,5 olarsa ×2, 1,33 olarsa ×3, 1,25 olarsa ×4 vururuq ki, tam indekslər alınsın.
  4. 4Həqiqi formulu tapmaq üçün: k = Mr(həqiqi) / Mr(sadə empirik) əmsalını tap, sadə formulun hər indeksini k-ya vur.
  5. 5Kütlə payı kütlə ilə bağlıdır (q/q), mol payı isə miqdarla (mol/mol); bu ikisini qarışdırmaq ən geniş yayılmış səhvdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq