g9k-1.1· Fəsil 1: Maddə miqdarı və hesablamalar· ~13 dəq

Nisbi atom və molekul kütləsi. Mol anlayışı

Ar, Mr və maddə miqdarının əsasları.

Kimyada atom və molekulların kütlələri çox kiçik olduğundan, onları birbaşa qramla ölçmək mümkün deyil. Bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün nisbi atom kütləsi (Ar) anlayışı daxil edilmişdir: Ar, atomun kütləsinin ¹²C atomunun kütləsinin 1/12 hissəsinə nisbətidir və ölçüsüzdür, vahidi yoxdur. Nisbi molekul kütləsi Mr isə molekuldakı bütün atomların nisbi atom kütlələrinin cəminə bərabərdir; indekslər mütləq nəzərə alınmalıdır.

📌Nümunə

Məsələn, H₂SO₄ üçün Mr = 2·1 + 32 + 4·16 = 98. Mol isə kimyanın sayma vahididir: 1 mol maddə 6,02·10²³ (Avoqadro ədədi, Nᴀ) sayda zərrəcik — atom, molekul və ya ion — ehtiva edir. Maddə miqdarı n = N/Nᴀ düsturu ilə hesablanır, vahidi mol-dur. Maddənin kütləsi m, molyar kütlə M (q/mol, rəqəmcə Mr-ə bərabər) və miqdar n arasındakı əlaqə: n = m/M. Məsələn, 44 q CO₂ götürsək, M(CO₂) = 44 q/mol olduğundan n = 44/44 = 1 mol, yəni 6,02·10²³ molekul CO₂ mövcuddur.

Qrafiklər

Mol anlayışı: 1 mol istənilən maddə 6,02·10²³ hissəcik (Avoqadro ədədi Nₐ) ehtiva edir
Mol anlayışı: 1 mol istənilən maddə 6,02·10²³ hissəcik (Avoqadro ədədi Nₐ) ehtiva edir

Əsas terminlər

Nisbi atom kütləsi (ArA_r) — Atomun kütləsinin 12C^{12}\text{C} atomunun kütləsinin 1/121/12 hissəsinə nisbəti; ölçüsüzdür, vahidi yoxdur.
Nisbi molekul kütləsi (MrM_r) — Molekuldakı bütün atomların ArA_r qiymətlərinin indekslərə vurularaq cəmi; ölçüsüzdür.
Mol — Kimyada maddə miqdarının sayma vahidi; 11 mol istənilən maddə NA=6,02⋅1023N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23} sayda zərrəcik (atom, molekul və ya ion) ehtiva edir.
Avoqadro ədədi (NAN_A) — 11 mol maddədəki zərrəciklərin sayı: NA=6,02⋅1023N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23} mol⁻¹.
Molyar kütlə (MM) — 11 mol maddənin qramla kütləsi; vahidi q/mol\text{q/mol}-dur, rəqəmcə MrM_r-ə bərabərdir.
Maddə miqdarı (nn) — Zərrəciklərin sayını mol ilə ifadə edən kəmiyyət. n=N/NAn = N/N_A və ya n=m/Mn = m/M düsturları ilə hesablanır; vahidi mol-dur.
ArA_r, MrM_r və MM arasındakı əsas fərqlər
KəmiyyətTərifVahidNümunə
ArA_r — nisbi atom kütləsiAtom kütləsinin 12C^{12}\text{C}-nin 1/121/12 kütləsinə nisbətivahidsiz (ölçüsüz)Ar(O)=16A_r(\text{O}) = 16
MrM_r — nisbi molekul kütləsiMolekuldakı atomların ArA_r qiymətlərinin cəmi (indekslər nəzərə alınır)vahidsiz (ölçüsüz)Mr(H2SO4)=98M_r(\text{H}_2\text{SO}_4) = 98
MM — molyar kütlə11 mol maddənin qramla kütləsi, rəqəmcə MrM_r-ə bərabərdirq/mol\text{q/mol}M(H2SO4)=98 q/molM(\text{H}_2\text{SO}_4) = 98\ \text{q/mol}

Cədvəl: Nisbi kütlələr və molyar kütlə — tərif, vahid və nümunə ilə müqayisə.

✎44 q44\ \text{q} CO2\text{CO}_2-də maddə miqdarının və molekul sayının tapılması
  1. 11. Molyar kütləni tap: Mr(CO2)=Ar(C)+2⋅Ar(O)=12+2⋅16=44M_r(\text{CO}_2) = A_r(\text{C}) + 2 \cdot A_r(\text{O}) = 12 + 2 \cdot 16 = 44. Deməli, M(CO2)=44 q/molM(\text{CO}_2) = 44\ \text{q/mol}.
  2. 22. Maddə miqdarını hesabla: n=mM=44 q44 q/mol=1 moln = \frac{m}{M} = \frac{44\ \text{q}}{44\ \text{q/mol}} = 1\ \text{mol}.
  3. 33. Molekul sayını tap: N=n⋅NA=1⋅6,02⋅1023=6,02⋅1023N = n \cdot N_A = 1 \cdot 6{,}02 \cdot 10^{23} = 6{,}02 \cdot 10^{23} molekul.
  4. 44. Cavab: 44 q44\ \text{q} CO2\text{CO}_2 — 11 mol maddədir və tərkibində 6,02⋅10236{,}02 \cdot 10^{23} sayda CO2\text{CO}_2 molekulu var.
🚫Tez-tez səhv

MrM_r (ölçüsüz) ilə MM (q/mol\text{q/mol}) eyni rəqəmdir, lakin fərqli anlayışlardır. MrM_r nisbi kütlədir, vahidi yoxdur; MM isə molyar kütlədir, vahidi q/mol\text{q/mol}-dur. Onları qarışdırmaq hesablama xətasına səbəb olur.

💡Qeyd

NA=6,02⋅1023N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23} ədədini yadda saxlamaq üçün: bu, təxminən 602602 sekstilyondur. n=m/Mn = m/M düsturunu üçbucaq sxemi ilə yadda saxlayın: mm yuxarıda, nn və MM aşağıda — m=n⋅Mm = n \cdot M, n=m/Mn = m/M, M=m/nM = m/n.

Qaydalar

  1. 1Nisbi atom kütləsi Ar ölçüsüzdür: atomun kütləsinin ¹²C-nin 1/12 kütləsinə nisbətidir.
  2. 2Nisbi molekul kütləsi Mr = molekuldakı atomların Ar-lərinin cəmi (indekslərə vurulmuş).
  3. 31 mol istənilən maddə Nᴀ = 6,02·10²³ sayda zərrəcik ehtiva edir.
  4. 4Maddə miqdarı: n = N/Nᴀ (zərrəcik sayından) və ya n = m/M (kütlə və molyar kütlədən).
  5. 5Molyar kütlə M (q/mol) rəqəmcə Mr-ə bərabərdir, lakin vahidi fərqlidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq