az9-9.4· Fəsil 9: Morfologiya — feil və digər nitq hissələri· ~14 dəq

Köməkçi nitq hissələri

Qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida

Köməkçi nitq hissələrinin müstəqil leksik mənası yoxdur; onlar tək başına cümlə üzvü olmur, sözlər və ya cümlələr arasında əlaqə yaradır, yaxud sözə əlavə məna çaları verir. Köməkçi nitq hissələri beş növə ayrılır: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida. Qoşma isimdən və ya əvəzlikdən sonra gəlib müəyyən hal tələb edir (ilə, üçün, kimi, qədər, görə, sarı, ötrü, -dək, -can). Bağlayıcı həmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayır (və, həm, amma, lakin, ancaq, ya, çünki, ki, əgər). Ədat sözə və ya cümləyə əlavə məna çaları verir (məhz, ən, lap, daha, belə, də/da, axı, məgər, kaş, bəs). Modal söz danışanın söylədiyinə münasibətini bildirir (gərək, bəlkə, yəqin, əlbəttə, şübhəsiz, deməli, məncə, görünür). Nida isə hiss-həyəcanı ifadə edir (oh, ah, ay, vay, afərin, ura).

📌Nümunə

Məsələn: «Mən sənin üçün gəlmişəm» cümləsində «üçün» qoşma, «Hava soyuq idi, lakin günəş çıxmışdı» cümləsində «lakin» bağlayıcıdır.

Əsas terminlər

Qoşma — İsimdən və ya əvəzlikdən sonra gəlib müəyyən hal tələb edən köməkçi nitq hissəsi: «ilə», «üçün», «kimi», «qədər», «görə», «sarı», «ötrü», «-dək», «-can».
Bağlayıcı — Həmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayan köməkçi nitq hissəsi: «və», «həm», «amma», «lakin», «ancaq», «ya», «çünki», «ki», «əgər».
Ədat — Sözə və ya cümləyə əlavə məna çaları verən köməkçi nitq hissəsi: «məhz», «ən», «lap», «daha», «belə», «də/da», «axı», «məgər», «kaş», «bəs».
Modal söz — Danışanın söylədiyinə münasibətini bildirən köməkçi nitq hissəsi: «gərək», «bəlkə», «yəqin», «əlbəttə», «şübhəsiz», «deməli», «məncə», «görünür».
Nida — Hiss-həyəcanı ifadə edən, cümlədə adətən vergüllə ayrılan köməkçi nitq hissəsi: «oh», «ah», «ay», «vay», «afərin», «ura».
Köməkçi nitq hissələri — Müstəqil leksik mənası olmayan, tək başına cümlə üzvü olmayan, sözlər və cümlələr arasında əlaqə yaradan və ya sözə əlavə məna çaları verən nitq hissələri; beş növü var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida.
Köməkçi nitq hissələri
Nitq hissəsiVəzifəsiNümunə
Qoşmaİsimdən/əvəzlikdən sonra gəlib hal tələb edirilə, üçün, kimi, qədər, görə
BağlayıcıHəmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayırvə, amma, lakin, çünki, ki
ƏdatSözə əlavə məna çaları verirməhz, ən, lap, daha, də/da
Modal sözDanışanın söylədiyinə münasibətini bildirirbəlkə, yəqin, əlbəttə, deməli, görünür
NidaHiss-həyəcanı bildiriroh, ah, vay, afərin, ura
Bəzi qoşmaların mənası və tələb etdiyi hal
QoşmaMənasıTələb etdiyi hal
ilə (-la)vasitəyiyəlik hal
görəsəbəbyönlük hal
qədərhədd-müddətyönlük hal
üçünməqsədyiyəlik hal
✎Hansı köməkçi nitq hissəsi? «Bu kitabı məhz sən oxumalısan»
  1. 1Söz: «Məhz» sözünü təyin edirik.
  2. 2Yoxlama: Heç nə bağlamır, ona görə bağlayıcı deyil. İsimdən sonra gəlib hal tələb etmir, ona görə qoşma deyil.
  3. 3Nəticə: «Məhz» sözə əlavə məna çaları verir — deməli, ədatdır.
✎Hansı köməkçi nitq hissəsi? «Yəqin ki, sabah hava yaxşı olacaq»
  1. 1Söz: «Yəqin» sözünü təyin edirik.
  2. 2Yoxlama: «Yəqin» heç nə bağlamır (bağlayıcı deyil) və sadəcə sözə məna çaları vermir (ədat deyil).
  3. 3Nəticə: «Yəqin» danışanın söylədiyinə münasibətini bildirir — deməli, modal sözdür.
🚫Tez-tez səhv

Qoşmanı bağlayıcı ilə qarışdırma: qoşma isimdən/əvəzlikdən sonra gəlib hal tələb edir («ilə», «üçün», «kimi»), bağlayıcı isə həmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayır («və», «amma», «lakin», «çünki»).

🚫Tez-tez səhv

Ədatla modal sözü qarışdırma: ədat sözə əlavə məna çaları verir («məhz», «ən», «də»), modal söz isə danışanın söylədiyinə münasibətini bildirir («bəlkə», «yəqin», «əlbəttə»). «Məgər» modal söz deyil, ədatdır.

⚠️Diqqət

«Lakin», «amma» kimi sözlər cümlələri bağladığı üçün bağlayıcıdır, ədat və ya qoşma deyil; «məhz», «lap» isə heç nə bağlamadığı üçün ədatdır.

💡Qeyd

Nida hiss-həyəcanı bildirir («oh», «ah», «vay», «afərin») və cümlədə adətən vergüllə ayrılır; cümlələri bağlamır (bu, bağlayıcının işidir).

Qaydalar

  1. 1Köməkçi nitq hissələrinin müstəqil leksik mənası yoxdur, tək başına cümlə üzvü olmur, sözlər və ya cümlələr arasında əlaqə yaradır, yaxud məna çaları verir.
  2. 2Köməkçi nitq hissələrinin 5 növü var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida.
  3. 3Qoşma isimdən/əvəzlikdən sonra gəlib hal tələb edir (ilə, üçün, kimi, qədər, görə); bağlayıcı isə həmcins üzvləri və cümlələri bağlayır (və, amma, lakin, çünki, ki).
  4. 4Ədat sözə əlavə məna çaları verir (məhz, ən, lap, daha, də/da, axı, məgər); modal söz danışanın münasibətini bildirir (bəlkə, yəqin, əlbəttə, deməli, görünür).
  5. 5Nida hiss-həyəcan bildirir (oh, ah, ay, vay, afərin, ura) və cümlədə adətən vergüllə ayrılır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq