Nizami Gəncəvi «Sultan Səncər və qarı»
«Sirlər xəzinəsi»ndən, ədalət mövzusu.
Nizami Gəncəvi XII əsrin (1141–1209) böyük Azərbaycan şairi olup, beş poemadan ibarət «Xəmsə»nin müəllifidir. «Xəmsə»nin ilk poeması olan «Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar, təxminən 1163–1176) didaktik-fəlsəfi xarakter daşıyır; burada hökmdarın ədaləti, zalımlığın pisliyi, insanlığın əsas dəyərləri mövzularında 20 məqalə (hekayət) yerləşdirilmişdir. «Sultan Səncər və qarı» hekayəti bunlardan biridir: Böyük Səlcuq sultanı Sultan Səncər ovda ikən bir qarı ona yaxınlaşıb şikayət edir — sultanın əsgərləri onun evini talan edib, malını aparıb. Qarı barəsindəki bu şikayət sultanı dərindən sarsıdır. Nizami bu epizod vasitəsilə hökmdarın ən başlıca borcunu — xalqını qorumaq, ədaləti təmin etmək — qabarıq şəkildə ortaya qoyur. Əsərin əsas ideyası: hakimiyyətin əsl gücü ordu ya var-dövlət yox, ədalət və mərhəmətdir.
Məsələn: «Sultan Səncər» hekayətinin mərkəzi obrazı — bir tək qarı — şairin öz dilindən ədalətsizliyin simvoluna çevrilir; qarının Sultana üz tutması isə şikayətin hökmdarın qulağına çatmasının yeganə yolu olduğunu göstərir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Nizami Gəncəvi (1141–1209), XII əsr |
| Hansı külliyyatdan | «Xəmsə» — «Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar) poeması |
| Poemanın sırası | «Xəmsə»nin birinci poeması |
| Janr | Didaktik-fəlsəfi poema; məsnəvi forması |
| Yazıldığı dil | Fars dili |
| Mövzu / ideya | Ədalət və hökmdarın xalq qarşısındakı məsuliyyəti |
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Sultan Səncər | Böyük Səlcuq hökmdarı, tarixi şəxsiyyət; xalqı qorumaq vəzifəsini dərk etməli olan hakim |
| Qarı | Lirik-simvolik obraz; ədalətsizliyə məruz qalan sadə xalqın simvolu, şikayət edən məzlum |
| Sultanın əsgərləri | Qarının evini talan edən zalım qüvvə; ədalətsizliyin törədiciləri |
- 1Giriş: Sultan Səncər ovda əyləncə ilə məşğuldur; bu səhnə hökmdarın xalqın dərdindən uzaq olduğunu göstərir.
- 2Düyün: Bir qarı sultana yaxınlaşıb şikayət edir: sultanın əsgərləri onun evini talan edib, malını aparıb.
- 3Kulminasiya: Qarının şikayəti sultanı dərindən sarsıdır; o, öz vəzifəsini — xalqı qorumağı — yenidən dərk edir.
- 4Nəticə: Hökmdara ədalət dərsi (ibret) verilir: hakimiyyətin əsl gücü ordu və var-dövlət deyil, ədalət və mərhəmətdir.
- 1Təzad: Nizami güclü sultanla aciz qarını qarşılaşdırır; bu müxalifət (təzad) hekayətin əsas kompozisiya vasitəsidir.
- 2Məsuliyyət: Şair ədalətsizliyi yalnız əsgərlərin günahı kimi deyil, sultanın özünün — xalqı qorumaqda səhlənkarlığının nöqsanı kimi qiymətləndirir.
- 3Ümumi həqiqət: Konkret bir hadisə vasitəsilə ümumi əxlaqi həqiqət sezdirilir: hökmdar zülmə göz yumursa, özü də o zülmün ortağına çevrilir.
«Sirlər xəzinəsi» «Xəmsə»nin birinci poemasıdır; ardıcıllıq «Sirlər xəzinəsi» → «Xosrov və Şirin» → «Leyli və Məcnun» → «Yeddi gözəl» → «İsgəndərnamə» şəklindədir.
«Sirlər xəzinəsi»ni eşq poemaları ilə qarışdırmayın; eşq mövzusu «Leyli və Məcnun» kimi əsərlərə aiddir, bu hekayətin mövzusu isə ədalətdir.
Nizami XII əsrdə yaşamışdır və poemalarını fars dilində yazmışdır; o dövrün ədəbi dili fars idi, türk ədəbi dili sonrakı əsrlərdə formalaşmışdır.
Qarı düşmən və ya saray adamı deyil; o, sultanın öz xalqından zərər görmüş, ədalətsizliyə məruz qalan sadə bir insandır.
Qaydalar
- 1«Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar) Nizaminin «Xəmsə»sinin ilk poemasıdır, didaktik-fəlsəfi janrdadır.
- 2«Sultan Səncər və qarı» hekayətinin mövzusu ədalət və hökmdarın xalq qarşısındakı məsuliyyətidir.
- 3Hekayətdəki Sultan Səncər tarixi şəxsiyyətdir — böyük Səlcuq hökmdarı; qarı isə əsərin lirik-simvolik obrazıdır.
- 4Nizami hekayəti ədalətsizliyə qarşı etiraz kimi qurur: qarının şikayəti sultanı ayıldaraq öz vəzifəsini dərk etdirir.
- 5Əsərin bədii dili əruz vəzninə əsaslanır; qısa, kəskin bənzətmə və epitetlər Nizaminin üslubu üçün səciyyəvidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir