«Koroğlu» (Koroğlu ilə Bolu bəy qolu)
Xalq dastanı, Koroğlunun mübarizəsi.
«Koroğlu» Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən böyük və ən məşhur qəhrəmanlıq dastanıdır; onun konkret bir müəllifi yoxdur — dastan xalq tərəfindən yaradılmış, aşıqlar vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Dastanın baş qəhrəmanı Koroğlu (əsl adı Rövşən) — ədalətsizliyə qarşı mübarizə aparan, zülmə boyun əyməyən xalq igididir. O, sədaqətli yoldaşları ilə birlikdə dağlardakı Çənlibel qalasında yaşayır. «Koroğlu ilə Bolu bəy» qolunda Koroğlu əsas düşməni olan zalım Bolu bəylə qarşı-qarşıya gəlir; bu qarşıdurma xalqın azadlıq uğrundakı mübarizəsini simvolizə edir. Dastanda Koroğlunun məşhur Qırat atı, sevgilisi Nigar xanım və igid sirdaşı Dəli Həsən mühüm yer tutur. Əsər həm nəsr hissələrindən, həm də lirik şeir parçalarından — qoşma və gəraylı janrlarında yazılmış bayatılardan ibarətdir. Dastanın əsas mövzusu ədalət, xalq azadlığı və zülmə qarşı mübarizədir.
Məsələn: «Koroğlu ilə Bolu bəy» qolunda Koroğlu Bolu bəyin ordusu ilə döyüşüb qələbə qazanır və əsir alınan yoldaşlarını azad edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Janr | Xalq dastanı (qəhrəmanlıq dastanı) |
| Ədəbiyyat növü | Şifahi xalq ədəbiyyatı |
| Müəllif | Anonimdir, xalq yaratmışdır |
| Quruluş | Nəsr və şeir (qoşma, gəraylı) |
| Baş qəhrəman | Koroğlu (əsl adı Rövşən) |
| At | Qırat |
| Məkan | Çənlibel qalası |
| Mövzu | Ədalət və xalq azadlığı uğrunda mübarizə |
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Koroğlu (Rövşən) | Baş qəhrəman; xalq içindən çıxan, zülmə qarşı duran igid |
| Bolu bəy | Əsas düşmən; zalım və ədalətsiz bəy |
| Nigar xanım | Koroğlunun sevgilisi; sədaqəti və mübarizə yoldaşlığını simvolizə edən güclü qadın obrazı |
| Dəli Həsən | Koroğlunun igid sirdaşı (yoldaşı) |
| Qırat | Sədaqətli at; döyüşdə və qaçışda əvəzsiz köməkçi |
| Dəlilər | Xalq içindən çıxmış, azadlığa can atan igidlər |
- 1Giriş: Koroğlu öz sədaqətli yoldaşları — dəliləri ilə dağlardakı Çənlibel qalasında, zülmdən uzaq azad məkanda yaşayır.
- 2Düyün: Zalım Bolu bəy ilə qarşıdurma yaranır; bu, xalq igidi ilə zalım hakim arasındakı ziddiyyəti (təzadı) ortaya qoyur.
- 3Kulminasiya: Koroğlu Bolu bəyin ordusu ilə döyüşə girir; xalq ədaləti ilə güclü hakimiyyət üz-üzə gəlir.
- 4Həll: Koroğlu qələbə qazanır və əsir alınan yoldaşlarını azad edir; xalq ədalətinin hakimiyyət üzərindəki üstünlüyü təsdiqlənir.
- 1Sətir: Qırat «şimşək kimi uçan, küləyi ötüb keçən at» şəklində vəsf edilir.
- 2Vasitə: Mübaliğə (şişirtmə) — atın sürəti gerçəkdə mümkün olmayan həddə qədər şişirdilir.
- 3Niyə kinayə yox: At səmimi şəkildə təriflənir; kinayə isə deyilənin əksini nəzərdə tutan istehzadır, burada belə əks məna yoxdur.
- 4Bədii məqsəd: Şişirdilmiş təsvir Qıratın gücünü və Koroğlu üçün əvəzsiz dəyərini oxucunun gözündə canlandırır.
«Koroğlu» həm nəsr, həm də şeir hissələrindən ibarətdir; lirik parçalar heca vəznli qoşma və gəraylı janrlarında yazılır.
Koroğlunun adını qarışdırmayın: əsl adı Rövşəndir. Alı onun atasının, Kərəm isə «Əsli və Kərəm» dastanının qəhrəmanının adıdır.
«Koroğlu» ilə «Əsli və Kərəm»i qarışdırmayın: «Koroğlu» qəhrəmanlıq, «Əsli və Kərəm» isə məhəbbət dastanıdır, lakin hər ikisi şifahi xalq ədəbiyyatına aiddir.
Qoşma əruz deyil, heca vəznilə yazılır; əruz Füzuli, Nizami kimi klassik yazılı ədəbiyyatın qəzəl və qəsidə janrlarına xasdır.
«Koroğlu»nu nağıl və ya əfsanə adlandırmayın: nağıl yalnız nəsrdən ibarət uydurma əsər, əfsanə isə qısa rəvayətdir, dastan isə nəsr və şeiri birləşdirən iri epik janrdır.
Qaydalar
- 1«Koroğlu» janrına görə XALQ DASTANIDIR — həm nəsr, həm şeir (qoşma/gəraylı) hissələrindən ibarətdir; müəllifi anonimdir.
- 2Baş qəhrəman Koroğlunun əsl adı RÖVŞƏNDIR; o, Çənlibel qalasında yaşayır, atının adı QIRAT-dır.
- 3«Koroğlu ilə Bolu bəy» qolunun əsas düşməni BOLU BƏYdir; dastanın mövzusu ədalət və xalq azadlığı uğrunda mübarizədir.
- 4Dastanda mühüm obrazlar: Nigar xanım (Koroğlunun sevgilisi), Dəli Həsən (igid sirdaşı), Qırat (sədaqətli at).
- 5Dastan, nağıl və əfsanəni bir-birindən fərqləndir: dastan iri həcmli epik əsər (nəsr+şeir); nağıl uydurma hadisələrə əsaslanan nəsr; əfsanə real hadisə/yerə bağlı qısa rəvayət.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir