«Kitabi-Dədə Qorqud» (Uruz boyu)
Qəhrəmanlıq dastanı, Uruzun əsir düşməsi və xilası.
«Kitabi-Dədə Qorqud» — Azərbaycan xalqının ən qədim qəhrəmanlıq dastanı olup, oğuz boylarının tarixini, adət-ənənəsini və dünyagörüşünü əks etdirir. Dastan on iki boydan ibarətdir; hər boy müstəqil bir süjet xəttinə malikdir. «Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy» adlanan hissədə Qazan xanın oğlu Uruz ilk dəfə ata ilə ova çıxır, düşmən (kafir) qoşunu tərəfindən əsir alınır. Anası Burla xatun oğlunu xilas etmək üçün igidlərini toplayır, lakin xilasın əsas hərəkətverici qüvvəsi Qazan xanın özü olur. Boy vətən sevgisi, ata-oğul bağı, qəhrəmanlıq və şərəf mövzularını işıqlandırır. Dastanda nəsr və şeir növbələşir (proza-nəzm sintezi), Dədə Qorqudun dili isə hikmətli, obrazlı ifadələrlə zəngindir.
Məsələn: boyun sonunda Dədə Qorqud gəlir, qopuz çalır və baş vermiş hadisələri dastana çevirərək şanlı oğuz igidlərini alqışlayır.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Janr | Qəhrəmanlıq dastanı (epos) |
| Quruluş | 12 boy (hər boy müstəqil süjet) |
| Bu boy | «Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy» |
| Mənşə | Türk-oğuz xalqları |
| Əlyazmalar | Drezden (Almaniya) və Vatikan |
| Dil | Proza-nəzm sintezi; hikmətli, obrazlı ifadələr |
Dastanın əlyazmaları Azərbaycanda yox, Avropada — Drezden və Vatikanda aşkarlanmışdır.
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Qazan xan | Oğuzların baş bəyi, Uruzun atası; oğlunu xilas edən əsas qüvvə |
| Uruz | Qazan xanın oğlu; ilk dəfə ova çıxıb əsir düşən gənc igid |
| Burla xatun | Uruzun anası; oğlunu xilas üçün igidləri toplayıb fəal hərəkətə keçir |
| Dədə Qorqud | Müdrik rəvayətçi; boyun sonunda qopuz çalıb dua edir |
| Düşmən | Adı açıq çəkilməyən kafir qoşunu (Trabzon təkurunun ordusu) |
- 1Giriş (ekspozisiya): Uruz ilk dəfə atası Qazan xanla ova çıxır.
- 2Düyün (konflikt): Ov zamanı kafir qoşunu hücum edir, Uruz əsir düşür — boyun əsas gərginliyi yaranır.
- 3Kulminasiya: Burla xatun igidləri toplayır; Qazan xan düşmən üzərinə hücuma keçir.
- 4Həll (xilas): Qazan xan oğlunu xilas edir; Dədə Qorqud gəlib qopuzla baş vermiş hadisələri dastana çevirir.
- 1Epitet: «ağ ban evlər» — «ağ» təyini evə şərəf və paklıq mənası qatır.
- 2Təşbeh: «dağ keçiləri kimi qaçdı» — «kimi» qoşması ilə açıq müqayisə (bənzətmə).
- 3Metafora: «Uruz şimşəkdir» — gizli bənzətmə; igidin sürəti şimşəyə oxşadılır.
Uruzu əsir alan düşməni Şöklü Məliklə qarışdırmayın: Şöklü Məlik «Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy»un düşmənidir; «Uruz boyu»nda Uruzu adı açıq çəkilməyən kafir qoşunu (Trabzon təkurunun ordusu) əsir alır.
Dədə Qorqudun çaldığı aləti saz, tar və ya kamança ilə qarışdırmayın — o, qədim qopuz çalır; saz və tar sonrakı dövrlərin alətləridir.
Uruzun atası Qazan xandır, Dədə Qorqud deyil: Dədə Qorqud personajların atası yox, dastanın müdrik rəvayətçisidir.
«Boy» sözü burada şeir forması və ya musiqi termini deyil — epik nəsrin «fəsil / süjet epizodu» anlayışına uyğun gəlir.
Qaydalar
- 1«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı 12 boydan ibarətdir; hər boy müstəqil bir qəhrəmanlıq süjetini əhatə edir.
- 2«Uruz boyu»nda əsas obrazlar Qazan xan (ata), Uruz (oğul) və Burla xatunadur (ana).
- 3Uruz ilk dəfə ata ilə ova çıxır və düşmən (kafir) qoşunu tərəfindən əsir götürülür.
- 4Dastanın janrı qəhrəmanlıq dastanıdır (epos); nəsr və şeir növbə ilə işlənir (proza-nəzm sintezi).
- 5Dədə Qorqud hər boyun sonunda qopuz çalaraq hadisələri dastana çevirir və igidlərə dua edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir