Toxunma ilə baş verən təsirlər
Toxunma ilə təsirin mahiyyəti (cisimlər bir-birinə birbaşa toxunduqda qüvvə yaranır), elastiklik qüvvəsi (deformasiya olunmuş cismin əvvəlki formasına qayıtması — yay, rezin, batut), sürtünmə qüvvəsi (təmas səthləri arasında hərəkətə qarşı müqavimət — xizəklə qar, tormoz təkəri ilə yol), əzələ qüvvəsi (canlılarda əzələlərin yığılması — yerimə, qaldırma, itələmə). Toxunma ilə təsir cisimlərin formasını (deformasiya) və ya hərəkət vəziyyətini dəyişə bilər. Sürtünmə təkcə zərərli deyil — yeriməyə, tormozlanmağa, əşyaları tutmağa imkan verir.
TOXUNMA İLƏ BAŞ VERƏN TƏSİRLƏR (qüvvələr) — cisimlərin bir-birinə BİRBAŞA TOXUNMASI nəticəsində yaranan qüvvələrdir. Əgər iki cisim arasında fiziki təmas varsa, onlar arasında toxunma qüvvəsi yaranır. Toxunma ilə təsir cisimlərdə iki növ dəyişiklik yarada bilər: (1) FORMALARINI DƏYİŞƏ bilər — bu, DEFORMASİYA adlanır (məsələn: yayın sıxılması, rezinin dartılması, plastilin topun əzilməsi); (2) HƏRƏKƏT VƏZİYYƏTİNİ DƏYİŞƏ bilər — tormozlama, sürətləndirmə, istiqaməti dəyişmə (məsələn: velosipedin tormozlanması, topun vurulması).
Toxunma ilə təsirin üç əsas növü VI sinifdə öyrənilir:
1. ELASTİKLİK QÜVVƏSİ — deformasiya olunmuş (sıxılmış və ya dartılmış) cismin əvvəlki formasına qayıtmağa çalışması nəticəsində yaranan qüvvədir. Cismi nə qədər çox deformasiya etsək (sıxsaq və ya dartsaq), elastiklik qüvvəsi bir o qədər böyük olar. Elastiklik qüvvəsi həmişə deformasiyanın ƏKSİ istiqamətində yönəlir — yəni cismin əvvəlki formasını bərpa etməyə çalışır. NÜMUNƏLƏR: sıxılmış yayın açılması, dartılmış rezin lentin qısalması, şişirdilmiş topun sıxıldıqdan sonra geri qayıtması, batutun üzərinə tullanan insanı yuxarı atması. VACİB: elastiklik qüvvəsi YALNIZ yayda yaranmır — rezin, tennis topu, batut, maşın amortizatoru kimi bir çox elastik materialda bu qüvvə müşahidə olunur.
2. SÜRTÜNMƏ QÜVVƏSİ — iki cismin təmas səthləri arasında yaranan və HƏRƏKƏTƏ QARŞI yönələn müqavimət qüvvəsidir. Sürtünmə qüvvəsi cismin hərəkət etdiyi səthin xarakterindən asılıdır: KOBUD səthlərdə sürtünmə BÖYÜK, HAMAR səthlərdə sürtünmə KİÇİK olur. NÜMUNƏLƏR: xizəyin qarla sürtünməsi, velosiped tormozunun təkərlə sürtünməsi, ayaqqabı altının yerlə sürtünməsi. SƏHV FİKİR: "Sürtünmə həmişə zərərlidir." Bu, YANLIŞDIR. Sürtünmə olmasaydı: insan yeriyə bilməzdi (ayaqlar yerdən sürüşərdi), avtomobil tormozlana bilməzdi (təkərlər yolda fırlanardı), əşyaları əlimizdə tuta bilməzdik (sürüşüb düşərdi), dırnaq və ya vint divarda qalmazdı.
3. ƏZƏLƏ QÜVVƏSİ — canlı orqanizmlərdə əzələlərin YIĞILMASI (qısalması) nəticəsində yaranan toxunma qüvvəsidir. İnsan və heyvanlar bütün hərəkətlərini əzələ qüvvəsi sayəsində həyata keçirir. Əzələlər yığıldıqda sümükləri hərəkət etdirir, sümüklər də toxunduqları cisimlərə qüvvə ötürür. NÜMUNƏLƏR: qapını itələmək, çantanı qaldırmaq, qaçmaq, topu təpikləmək. Əzələ qüvvəsi yalnız insanlara deyil, bütün heyvanlara aiddir — quşun qanad çalması, balığın üzməsi, atın qaçması — hamısı əzələ qüvvəsidir.
TOXUNMA İLƏ TOXUNMADAN TƏSİRİN FƏRQİ: təbiətdə bəzi qüvvələr cisimlərin bir-birinə TOXUNMASINI TƏLƏB ETMİR. Toxunmadan təsirə misallar: cazibə qüvvəsi (Yer almanı özünə çəkir, lakin toxunmaq lazım deyil), maqnit qüvvəsi (maqnit dəmir mismarı uzaqdan çəkir), elektrik qüvvəsi (sürtülmüş daraq kağız parçalarını özünə çəkir). Toxunma ilə təsirdə isə cisimlər MÜTLƏQ fiziki təmasda olmalıdır.
VI sinif səviyyəsində şagird toxunma ilə təsirin növlərini TANIMALI, gündəlik həyatdan nümunələrlə ƏLAQƏLƏNDİRMƏLİ, sürtünmənin zərərli və faydalı tərəflərini AYIRD ETMƏLİDİR.
Əsas terminlər
| Qüvvənin növü | Nə zaman yaranır? | Nümunələr | İstiqaməti |
|---|---|---|---|
| Elastiklik qüvvəsi | Cisim deformasiya olunduqda (sıxıldıqda və ya dartıldıqda) | Sıxılmış yayın açılması, dartılmış rezinin qısalması, batutun insanı yuxarı atması | Deformasiyanın əksi istiqamətində (əvvəlki formanı bərpa etməyə çalışır) |
| Sürtünmə qüvvəsi | İki cisim bir-birinə toxunub hərəkət etdikdə | Xizəyin qarla sürtünməsi, tormozun təkərlə sürtünməsi, ayaqqabı altının yerlə sürtünməsi | Hərəkətə qarşı (hərəkəti ləngidir) |
| Əzələ qüvvəsi | Canlı orqanizmlərdə əzələlər yığıldıqda (qısaldıqda) | Qapını itələmək, çantanı qaldırmaq, qaçmaq, topu təpikləmək | Əzələnin yığılma istiqamətində |
VI sinifdə öyrənilən üç toxunma qüvvəsinin müqayisəli xülasəsi
- 1Məsələ: Daş bir dağın yamacı ilə aşağı diyirlənir. Bu prosesdə hansı toxunma qüvvələri iştirak edir?
- 2Addım 1: Toxunma səthlərini müəyyən et: Daş dağın səthinə toxunur. Daşla dağ səthi arasında fiziki təmas var — deməli, burada toxunma qüvvəsi iştirak edir.
- 3Addım 2: Sürtünmə qüvvəsini yoxla: Daş yamac boyu hərəkət edir. İki təmas səthi (daş və dağ) arasında hərəkət olduğu üçün SÜRTÜNMƏ QÜVVƏSİ yaranır. Sürtünmə qüvvəsi daşın hərəkətinə qarşı yönəlir, onu ləngidir.
- 4Addım 3: Elastiklik qüvvəsini yoxla: Daş bərk cisimdir — diyirlənərkən formasını dəyişmir (deformasiya olunmur). Odur ki, burada elastiklik qüvvəsi yaranmır.
- 5Addım 4: Əzələ qüvvəsini yoxla: Daş cansızdır — onun əzələləri yoxdur. Əzələ qüvvəsi yalnız canlılarda olur. Burada əzələ qüvvəsi iştirak etmir.
- 6Nəticə: Daşın yamacla aşağı diyirlənməsində yalnız bir toxunma qüvvəsi — SÜRTÜNMƏ QÜVVƏSİ iştirak edir. Cazibə qüvvəsi isə toxunma tələb etməyən qüvvədir (toxunmadan təsir).
Şagirdlər tez-tez "Sürtünmə həmişə zərərlidir" deyə düşünürlər. Bu YANLIŞDIR. Sürtünmə olmasaydı: insan yeriyə bilməzdi (ayaqlar sürüşərdi), avtomobil tormozlana bilməzdi, əşyaları əldə saxlamaq mümkün olmazdı. Sürtünmənin həm zərərli, həm də faydalı tərəfləri var.
Şagirdlər elastiklik qüvvəsini yalnız yayla əlaqələndirirlər. Bu da YANLIŞDIR. Elastiklik qüvvəsi yayla yanaşı, rezin lentdə, tennis topunda, batutda, maşın amortizatorunda — bir sözlə, deformasiyadan sonra əvvəlki formasına qayıdan istənilən elastik materialda yaranır.
Qaydalar
- 1Toxunma ilə təsir cisimlərin bir-birinə BİRBAŞA TOXUNMASI nəticəsində yaranır.
- 2Toxunma ilə təsir cisimlərin formasını (deformasiya) və ya hərəkət vəziyyətini dəyişə bilər.
- 3Elastiklik qüvvəsi — deformasiya olunmuş cismin əvvəlki formasına qayıtmağa çalışması nəticəsində yaranır.
- 4Elastiklik qüvvəsi təkcə yayda deyil, rezin, tennis topu, batut kimi bir çox materialda yaranır.
- 5Sürtünmə qüvvəsi — iki cismin təmas səthləri arasında hərəkətə QARŞI yönələn müqavimət qüvvəsidir.
- 6Kobud səthlərdə sürtünmə böyük, hamar səthlərdə sürtünmə kiçik olur.
- 7Sürtünmə təkcə ZƏRƏRLİ DEYİL — yeriməyə, tormozlanmağa, əşyaları tutmağa imkan verən FAYDALI qüvvədir.
- 8Əzələ qüvvəsi — canlılarda əzələlərin YIĞILMASI nəticəsində yaranan toxunma qüvvəsidir.
- 9Əzələ qüvvəsi insan və heyvanların bütün hərəkətlərinin əsasını təşkil edir.
- 10Cazibə, maqnit və elektrik qüvvələri TOXUNMA TƏLƏB ETMİR — onlar uzaqdan təsir edir (toxunmadan təsir).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir