m6-7.5· Bölmə 7: Üçbucaqlar· ~14 dəq

Üç tərəfinə görə üçbucağın qurulması

Üçbucaq bərabərsizliyi ilə qurulma mümkünlüyünü yoxlamaq və verilmiş üç tərəfə görə xətkeş-pərgarla üçbucaq qurmaq.

Üçbucaqda tərəflərlə bucaqlar arasında sabit münasibət var: «Üçbucaqda böyük tərəf qarşısında böyük bucaq, böyük bucaq qarşısında böyük tərəf durur.» Bəs ixtiyari üç uzunluqdan həmişə üçbucaq qurmaq olarmı? Xeyr — bunun şərti üçbucaq bərabərsizliyidir: «Üçbucağın hər bir tərəfi digər iki tərəfinin cəmindən kiçikdir.» ABC üçbucağı üçün bu şərt AB<AC+BCAB<AC+BC, AC<AB+BCAC<AB+BC, BC<AC+ABBC<AC+AB kimi yazılır, ancaq üç bərabərsizliyin hamısını yoxlamağa ehtiyac yoxdur, çünki «Böyük parçanın uzunluğunun digər iki parçanın uzunluqları cəmindən kiçik olduğunu yoxlamaq kifayətdir» — əgər ən böyük tərəf digər ikisinin cəmindən kiçikdirsə, qalan iki bərabərsizlik özü-özünə ödənir. Bu şərt ödəndikdə üçbucağı «Fiqurların yalnız üzərində ölçüsü olmayan xətkeş və pərgar vasitəsilə çəkilməsi riyaziyyatda fiqurların qurulması adlanır» qaydası ilə qururuq.

📌Nümunə

Məsələn, 4 sm, 5 sm və 6 sm tərəfli üçbucaq üçün: «Uzunluğu 6 sm olan AB parçası çəkilir.» Sonra «Mərkəzi A nöqtəsində və radiusu 4 sm olan çevrə çəkilir.» və «Mərkəzi B nöqtəsində və radiusu 5 sm olan çevrə çəkilir.» Çevrələrin kəsişmə nöqtələrindən biri C kimi işarələnib A və B ilə birləşdirilir — alınan ABC üçbucağının tərəfləri düz 4 sm, 5 sm və 6 sm olur.

Qrafiklər

Xətkeş və pərgarla 4-5-6 sm tərəfli üçbucağın qurulması, dörd addımda: (1) 6 sm-lik AB parçası çəkilir; (2) mərkəzi A, radiusu 4 sm olan çevrə çəkilir; (3) mərkəzi B, radiusu 5 sm olan çevrə əlavə olunur; (4) çevrələrin kəsişmə nöqtələrindən biri C qeyd olunub A və B ilə birləşdirilir. Kiçik əlavə şəkil: 2 sm və 3 sm-lik parçalar 6 sm-ə çatmadığından (2+3<6) belə üçbucaq qurmaq mümkün deyil.
Xətkeş və pərgarla 4-5-6 sm tərəfli üçbucağın qurulması, dörd addımda: (1) 6 sm-lik AB parçası çəkilir; (2) mərkəzi A, radiusu 4 sm olan çevrə çəkilir; (3) mərkəzi B, radiusu 5 sm olan çevrə əlavə olunur; (4) çevrələrin kəsişmə nöqtələrindən biri C qeyd olunub A və B ilə birləşdirilir. Kiçik əlavə şəkil: 2 sm və 3 sm-lik parçalar 6 sm-ə çatmadığından (2+3<6) belə üçbucaq qurmaq mümkün deyil.

Əsas terminlər

üçbucaq bərabərsizliyi — «Üçbucağın hər bir tərəfi digər iki tərəfinin cəmindən kiçikdir.» Üç tərəfdən üçbucaq qurmağın mümkün olub-olmadığını bu şərtlə yoxlayırıq; ən böyük tərəf digər ikisinin cəmindən kiçik olmalıdır.
qurma (fiqurların qurulması) — «Fiqurların yalnız üzərində ölçüsü olmayan xətkeş və pərgar vasitəsilə çəkilməsi riyaziyyatda fiqurların qurulması adlanır.»
xətkeş — Üzərində ölçü nişanları olmayan, yalnız iki nöqtəni düz xətlə birləşdirmək üçün istifadə olunan alət.
pərgar — Mərkəzi verilmiş bir nöqtədə olmaqla, verilmiş radiuslu çevrə çəkmək üçün istifadə olunan alət.
çevrə, mərkəz və radius — Pərgarın sabit ucu durduğu nöqtə mərkəz, pərgarın açılma məsafəsi radius, pərgarın cızdığı əyri xətt isə çevrə adlanır.
Üçbucaq bərabərsizliyinin yoxlanması
TərəflərƏn böyük tərəf və digər ikisinin cəmiNəticə
4 sm, 5 sm, 8 sm8 sm və 4 sm+5 sm=9 sm: 8 sm<9 smÜçbucaq var (NÜMUNƏ a)
3 sm, 3 sm, 7 sm7 sm və 3 sm+3 sm=6 sm: 7 sm>6 smÜçbucaq yoxdur (NÜMUNƏ b)
2 sm, 3 sm, 6 sm6 sm və 2 sm+3 sm=5 sm: 6 sm>5 smÜçbucaq yoxdur
6 sm, 4 sm, 2 sm6 sm və 4 sm+2 sm=6 sm: 6 sm=6 smÜçbucaq yoxdur (Lalənin səhvi — bərabərlik kifayət deyil)

Hər sətirdə ən böyük tərəflə digər iki tərəfin cəmi müqayisə olunur; yalnız böyük tərəf cəmdən KİÇİK olduqda üçbucaq mümkündür — bərabərlik və ya böyüklük halında olmur.

4 sm, 5 sm və 6 sm tərəfli üçbucağın qurulması
AddımNə edilir
1«Uzunluğu 6 sm olan AB parçası çəkilir.»
2«Mərkəzi A nöqtəsində və radiusu 4 sm olan çevrə çəkilir.»
3«Mərkəzi B nöqtəsində və radiusu 5 sm olan çevrə çəkilir.»
4Çevrələrin kəsişmə nöqtələrindən biri C kimi işarələnir və A, B nöqtələri ilə birləşdirilir.

Hər addım şəkildəki panellə uyğundur; nəticədə alınan ABC üçbucağının tərəfləri AB=6 sm, AC=4 sm, BC=5 sm-dir.

✎Nümunə: 4 sm, 5 sm və 8 sm tərəfli üçbucaq qurmaq mümkündürmü?
  1. 1Addım 1 — Ən böyük tərəfi müəyyən et: Üç tərəf arasında ən böyüyü 8 sm-dir.
  2. 2Addım 2 — Digər iki tərəfin cəmini tap: 4 sm+5 sm=9 sm.
  3. 3Addım 3 — Müqayisə et: 8 sm<9 sm, deməli üçbucaq bərabərsizliyi ödənir.
  4. 4Nəticə: Belə üçbucaq var — 4 sm, 5 sm və 8 sm tərəflərindən üçbucaq qurmaq mümkündür.
✎Nümunə: 3 sm, 3 sm və 7 sm tərəfli üçbucaq qurmaq mümkündürmü?
  1. 1Addım 1 — Ən böyük tərəfi müəyyən et: Ən böyük tərəf 7 sm-dir.
  2. 2Addım 2 — Digər iki tərəfin cəmini tap: 3 sm+3 sm=6 sm.
  3. 3Addım 3 — Müqayisə et: 7 sm>6 sm, üçbucaq bərabərsizliyi ödənmir.
  4. 4Nəticə: Belə üçbucaq çəkmək mümkün deyil.
✎Nümunə: 4 sm, 5 sm və 6 sm tərəfli üçbucağın qurulması
  1. 1Addım 1 — Bərabərsizliyi yoxla: Ən böyük tərəf 6 sm, digər ikisinin cəmi 4 sm+5 sm=9 sm; 6 sm<9 sm olduğundan qurma mümkündür.
  2. 2Addım 2 — Parçanı çək: «Uzunluğu 6 sm olan AB parçası çəkilir.»
  3. 3Addım 3 — Birinci çevrəni çək: «Mərkəzi A nöqtəsində və radiusu 4 sm olan çevrə çəkilir.»
  4. 4Addım 4 — İkinci çevrəni çək: «Mərkəzi B nöqtəsində və radiusu 5 sm olan çevrə çəkilir.»
  5. 5Nəticə: Çevrələrin kəsişmə nöqtələrindən biri C kimi işarələnir və A, B nöqtələri ilə birləşdirilir; ABC üçbucağının tərəfləri AB=6 sm, AC=4 sm, BC=5 sm-dir.
🚫Lalənin səhvi: bərabərlik kifayət deyil

Ümumi səhv: 6 sm, 4 sm və 2 sm tərəflərini götürüb üçbucaq qurulacağını düşünmək, çünki 4 sm+2 sm=6 sm bərabərliyini kifayət hesab etmək. Əslində bərabərsizlik SƏRT olmalıdır: 6 sm=4 sm+2 sm olduğundan iki kiçik tərəf düz xətt üzərində uc-uca qoyulanda düz böyük tərəfin uzunluğuna çatır və üçbucaq əmələ gəlmir.

🚫Vahidləri çevirmədən müqayisə etmək

Ümumi səhv: tərəfləri 0,8 dm, 60 mm kimi müxtəlif vahidlərdə verilən üçlüyü çevirmədən müqayisə etmək. Əvvəlcə bütün tərəfləri eyni vahidə (sm-ə) çevir — 0,8 dm=8 sm, 60 mm=6 sm — sonra bərabərsizliyi yoxla.

⚠️Üç bərabərsizliyin hamısını yoxlamaq lazım deyil

Diqqət: üçbucaq bərabərsizliyinin bütün üç şərtini ayrı-ayrı yoxlamağa ehtiyac yoxdur — yalnız ən böyük tərəflə digər ikisinin cəmini müqayisə etmək kifayətdir; qalan iki bərabərsizlik özü-özünə ödənir.

💡Hansı tərəfdən başlasan, nəticə eynidir

Qeyd: 4 sm, 5 sm, 6 sm tərəfli üçbucağı ən böyük tərəfdən (AB=6 sm) yox, ən kiçik tərəfdən başlayaraq da qurmaq olar — pərgarla çəkilən çevrələrin radiusları sadəcə yerini dəyişir, alınan üçbucaq eyni ölçülərə (konqruyent) malik olacaq.

💡İkinci kəsişmə nöqtəsi

Qeyd: iki çevrə iki nöqtədə kəsişir; qurmada yalnız biri C kimi işarələnib üçbucaq üçün istifadə olunur, ikinci kəsişmə nöqtəsi ayrıca adlandırılmır.

Qaydalar

  1. 1«Üçbucaqda böyük tərəf qarşısında böyük bucaq, böyük bucaq qarşısında böyük tərəf durur.»
  2. 2«Üçbucağın hər bir tərəfi digər iki tərəfinin cəmindən kiçikdir» — bu, üç tərəfdən üçbucaq qurmağın şərtidir.
  3. 3Üç bərabərsizliyi ayrı-ayrı yoxlamaq əvəzinə, «Böyük parçanın uzunluğunun digər iki parçanın uzunluqları cəmindən kiçik olduğunu yoxlamaq kifayətdir.»
  4. 4Qurma (fiqurların qurulması) yalnız ölçüsüz xətkeş və pərgarla aparılır: verilən tərəflərdən biri parça kimi çəkilir, qalan ikisi isə radius kimi iki çevrədə işarələnir.
  5. 5Çevrələrin kəsişmə nöqtəsi üçbucağın üçüncü təpəsidir; bu nöqtə hər iki uc nöqtə ilə birləşdirilməlidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir