Çingiz Aytmatov — «Dəniz kənarıyla qaçan Alabaş»
Hekayə (povest parçası); böyümə sınağı, fədakarlıq və insan-təbiət bağlılığı.
Çingiz Aytmatov qırğız ədəbiyyatının dünyaca tanınmış nümayəndəsidir; «Dəniz kənarıyla qaçan Alabaş» onun 1977-ci ildə yazdığı povestdir (dərslikdə hekayə-povest parçası kimi öyrənilir). Əsərin baş qəhrəmanı on bir yaşlı oğlan Kiriskdir. Kirisk ilk dəfə böyüklərlə — qoca Orqan, atası Əmrayın və atasının əmisi oğlu Mılğunla — dənizə ova çıxır; bu, onun üçün böyüməyin, kişiləşməyin ilk sınağıdır. Dənizdə duman və fırtına qayığı azdırır, içməli su tükənir. Üç böyük öz canlarından keçərək növbə ilə özlərini dənizə atır ki, oğlan sağ qalsın və elin gələcəyi davam etsin. Beləliklə əsərin mərkəzində fədakarlıq, nəsillərin bir-birini əvəz etməsi və insanla təbiətin (dənizin) dərin bağlılığı dayanır. «Alabaş» (ala-bula) əsərin adındakı obrazdır: bu, balıqçıların dənizə çıxarkən istiqamət götürdükləri sahildəki qayalı təpədir — qayıq sahildən uzaqlaşanda bu təpə sanki it kimi dəniz kənarıyla qaçır, ona görə «Alabaş» («ala-bula it») adlanır. Janr baxımından əsər hekayə (povest parçası) kimi təsnif edilir; obraz, təbiət təsviri (dəniz, sahil, duman) və oğlanın böyüməsi süjeti əsəri VI sinif proqramının «Təsvir» fəslinin nümunəsi edir.
Məsələn, sahildə qaçan «Alabaş» təpəsinin təsviri təkcə coğrafi bir yer deyil, oğlanın doğma yurda, həyata qayıdışının rəmzi olan bədii obrazdır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Çingiz Aytmatov (qırğız yazıçı) | «Dəniz kənarıyla qaçan Alabaş» | Hekayə (povest parçası) | Fədakarlıq, böyümə sınağı, insan ilə təbiətin bağlılığı |
Dərslikdə bu əsər xarici ədəbiyyat nümunəsi kimi öyrənilir; müəllifin Azərbaycan yazıçısı olmadığına diqqət edin.
| Vasitə | Tərif | Əsərdən nümunə (prinsip) |
|---|---|---|
| Şəxsləndirmə | Cansıza canlının hərəkəti və ya xüsusiyyəti verilir | «Alabaş» təpəsinin dəniz kənarıyla «qaçması» |
| Epitet | Obrazı daha dəqiq təsvir edən bədii təyin | Məs. «duman bürümüş dəniz» tipli ifadələr |
| Mübaliğə | Bir şeyin ölçüsünü, gücünü şişirtmək | Əsərdə birbaşa nümunə yoxdur; ancaq fırtınanın dəhşətini güclü vermək bu vasitədən yararlanır |
VI sinif səviyyəsində bu üç vasitəni əzbərləmək lazımdır. Əsərin əsas vasitəsi şəxsləndirmədir.
- 1Baş obraz: Kirisk: On bir yaşlı oğlan Kirisk əsərin baş obrazıdır. O, ilk dəfə böyüklərlə — qoca Orqan, atası Əmrayın və atasının əmisi oğlu Mılğunla — dənizə ova çıxır. Bu səfər onun böyüməsinin, kişiləşməsinin ilk ciddi sınağına çevrilir.
- 2Süjetin gərginliyi: düyün: Dənizdə duman qalxır və fırtına qayığı azdırır, içməli su tükənir. Məhz bu an süjetin düyünüdür — gərginlik başlayır, oğlanın həyatı təhlükəyə girir.
- 3Kulminasiya: fədakarlıq anı: Üç böyük — Orqan, Əmrayın, Mılğun — oğlanın sağ qalması üçün növbə ilə özlərini dənizə atır. Bu, əsərin ən gərgin nöqtəsi — kulminasiyasıdır; fədakarlıq dəyərini ən güclü şəkildə açır.
- 4«Alabaş» obrazı: simvol: «Alabaş» canlı it deyil — balıqçıların sahildə istiqamət götürdüyü qayalı təpədir. Qayıq uzaqlaşdıqca bu təpə sanki it kimi dəniz kənarıyla qaçır. Hekayənin sonunda oğlan üçün «Alabaş» təpəsini görmək doğma yurda, həyata qayıdışın rəmzidir.
- 5Əsas ideya: Böyüklərin fədakarlığı sayəsində oğlanın həyatı xilas olur və elin gələcəyi davam edir. Əsər nəsillərin bir-birini əvəz etməsini, insan ilə dənizin dərin bağlılığını işləyir.
Çox yayılan səhv: «Alabaş» sözünü dərslikdəki bəzi şagirdlər əsərdəki canlı bir itin adı kimi qəbul edir. Bu yanlışdır. «Alabaş» sahildəki qayalı təpənin obrazlı adıdır — balıqçıların dənizə çıxarkən istiqamət götürdüyü nişan. Baş qəhrəmanın adı Kiriskdir.
Müəllif səhvi: «Dəniz kənarıyla qaçan Alabaş» Azərbaycan yazıçısına — Mikayıl Müşfiqə, Cəlil Məmmədquluzadəyə və ya Lev Tolstoya aid edilmir. Müəllif qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovdur; əsər xarici ədəbiyyat nümunəsidir.
«Alabaş» təpəsinin dəniz kənarıyla «qaçması» bədii təsvir vasitəsi baxımından şəxsləndirmədir: cansız bir obyektə — təpəyə — canlının hərəkəti (qaçmaq) verilir. Mübaliğə ilə qarışdırmayın: mübaliğə ölçünü şişirdir, şəxsləndirmə isə cansıza canlı əlamət verir.
Süjet hissələrini yadda saxlayın: qoca Orqanla birlikdə balıqçıların dənizə çıxması — giriş (ekspozisiya); duman və fırtınanın qayığı azdırması — düyün; böyüklərin özlərini dənizə atması — kulminasiya; oğlanın «Alabaş» təpəsini görməsi — həll (çözüm).
Qaydalar
- 1«Dəniz kənarıyla qaçan Alabaş» Çingiz Aytmatovun əsəridir; Aytmatov qırğız yazıçısıdır, əsər hekayə (povest parçası) janrına aiddir.
- 2Əsərin baş qəhrəmanı on bir yaşlı oğlan Kiriskdir; o, böyüklərlə birgə ilk dəfə dənizə ova çıxır.
- 3«Alabaş» canlı it deyil — balıqçıların istiqamət götürdüyü, dəniz kənarıyla qaçırmış kimi görünən qayalı təpədir (əsərin adındakı obraz).
- 4Əsərin əsas mövzusu fədakarlıq, oğlanın böyümə sınağı və insanla təbiətin (dənizin) bağlılığıdır; üç böyük oğlanın sağ qalması üçün özlərini qurban verir.
- 5Bədii təsvir vasitələri — şəxsləndirmə (təpənin «qaçması») və təbiət təsviri (dəniz, duman, sahil) — əsərin obrazlılığını gücləndirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir