Mirvarid Dilbazi — «Müəllimim»
Şeir; müəlliməyə ehtiram.
Mirvarid Dilbazi (1912–2001) — Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli şairəsidir; lirik şeirləri ilə tanınmış, müxtəlif mövzularda — vətən, uşaqlıq, insan sevgisi — dərin hisslər ifadə etmişdir. «Müəllimim» şeirində lirik qəhrəman müəlliminə dərin minnətdarlıq hissini çatdırır: müəllim yalnız bilik verən deyil, həm də yolu işıqlandıran bir rəhbərdir. Şeirin əsas ideyası budur ki, müəllimin zəhməti olmadan şagirdin biliyə, həyata hazırlığa çatması mümkün deyil. Mövzu etibarı ilə şeir didaktik-lirik xarakter daşıyır: ehtiram, minnətdarlıq və biliyin dəyəri ön plana çəkilir. Janr baxımından «Müəllimim» lirik şeirdir; şeirdə portret təsviri deyil, hiss və münasibət — lirik qəhrəmanın daxili aləmi — ön plandadır. Bədii təsvir vasitələrindən epitet və şəxsləndirmədən istifadə edilərək müəllimin obrazı ülvi görünür.
Məsələn: şeirdə müəllim «işıq» rəmzi ilə bağlanır — bu şəxsləndirmə və epitet onun mənəvi rolunu qabardır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu | Əsas ideya |
|---|---|---|---|---|
| Mirvarid Dilbazi (1912–2001) | «Müəllimim» | Lirik şeir | Müəllimə minnətdarlıq və ehtiram | Müəllimin zəhməti və biliyin həyatdakı dəyəri |
Əsərin bütün əsas məlumatlarını bir yerdə yadda saxlayın.
| Vasitə | Tərif | «Müəllimim» şeirindəki rolu |
|---|---|---|
| Epitet | Bir şeyin keyfiyyətini vurğulayan bədii sifət/söz | Müəllimin obrazını ülviləşdirmək, ehtiramı gücləndirmək üçün işlədilir |
| Şəxsləndirmə | Cansız varlığa ya mücərrəd anlayışa insan xüsusiyyəti vermək | Müəllim «işıq» rəmzi ilə bağlanaraq mənəvi rəhbər kimi canlandırılır |
| Bənzətmə (təşbeh) | Bir şeyi başqasına oxşatmaq (müqayisə) | Epitetdən fərqlidir: epitet keyfiyyəti vurğulayır, bənzətmə müqayisə edir |
| Mübaliğə | Bir fikri ya əlaməti həddindən artıq böyütmək (şişirtmə) | «Müəllimim» şeirinin əsas vasitəsi deyil; mübaliğə epitetlə qarışdırılmamalıdır |
| Təkrir | Eyni sözün ya ifadənin şeirdə bir neçə dəfə təkrarlanması | Şəxsləndirmə ya epitetlə qarışdırılmamalıdır |
Hər vasitənin tərifi fərqlidir — onları bir-biri ilə qarışdırmamaq üçün bu cədvəldən istifadə edin.
| Janr | Əsas əlaməti | «Müəllimim» bu janrdırmı? |
|---|---|---|
| Lirik şeir | Nəzm forması; süjetsiz; hiss və münasibəti ifadə edir | Bəli — «Müəllimim» lirik şeirdir |
| Hekayə | Nəsr janrı; ardıcıl hadisə və süjet xətti var | Xeyr — «Müəllimim» şeir formasındadır, nəsr deyil |
| Nağıl | Əfsanəvi hadisə və obrazlar; sehr; yaxşı sonluq | Xeyr — şeirdə əfsanəvi element yoxdur |
| Dastan | Qəhrəmanlıq mövzusu; böyük həcmli; nəzm+nəsr | Xeyr — «Müəllimim» qısa lirik şeirdir, qəhrəmanlıq eposu deyil |
| Mənzum hekayə | Nəzm formasında ardıcıl süjet xətti | Xeyr — şeirdə ardıcıl süjet yox, lirik hiss ifadəsi var |
| Təmsil | Heyvan obrazları ilə insan qüsurlarının didaktik tənqidi | Xeyr — şeirdə heyvan obrazı yoxdur; ton tənqidi yox, ehtiramla doludur |
«Müəllimim» şeirini digər janrlardan fərqləndirən əsas cəhət: süjetsiz lirik hiss ifadəsi.
- 1Addım 1 — Müəllif və əsər: Mirvarid Dilbazi (1912–2001) — Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış şairəsidir. O, lirik şeirləri ilə məşhurdur: vətən, uşaqlıq, insan sevgisi onun başlıca yaradıcılıq mövzularıdır. «Müəllimim» bu lirik mövzular sırasında müəllim obrazına həsr olunmuş bir əsərdir.
- 2Addım 2 — Lirik qəhrəman: Şeirdə lirik qəhrəman — yəni şeirin «mən»i — müəlliminə dərin minnətdarlıq hissini ifadə edir. Bu «mən» şairin şeirdəki bədii səsidir; o, müəllimi yalnız bilik verən deyil, yolu işıqlandıran bir rəhbər kimi görür.
- 3Addım 3 — Mövzu və ideya: Mövzu: müəllimə minnətdarlıq və ehtiram. Ideya: müəllimin zəhməti olmadan şagirdin həyata hazırlanması, biliyə çatması mümkün deyil — müəllim həyatda əvəzsiz bir dəyərə malikdir.
- 4Addım 4 — Bədii vasitələr: Şeirdə epitet müəllimin obrazını ülviləşdirir; şəxsləndirmə isə müəllimi «işıq» rəmzi ilə bağlayır — bu rəmz onun mənəvi yol göstərici rolunu vurğulayır. Şeirin tonu ehtiram dolu, minnətdar və istiqanlıdır; kədər, tənqid ya komizm yoxdur.
- 5Addım 5 — Janr xüsusiyyəti: «Müəllimim» lirik şeirdir: nəzm formasında yazılmışdır, portret təsviri deyil hiss və münasibət ön plandadır, ardıcıl süjet xətti yoxdur. Şeir didaktik-lirik xarakter daşıyır: ehtiram, minnətdarlıq və biliyin dəyəri birlikdə çatdırılır.
Tez-tez görülən səhv: «Müəllimim» şeirinin müəllifini Nigar Rəfibəyli ilə qarışdırmaq. Hər ikisi tanınmış Azərbaycan şairəsidir, lakin «Müəllimim» şeirinin müəllifi Mirvarid Dilbazidir (1912–2001).
Digər yayğın səhv: şeirin mövzusunu «vətən sevgisi» ya «uşaqlıq xatirələri» kimi göstərmək. Vətən sevgisi Mirvarid Dilbazinin başqa şeirlərinin mövzusudur; «Müəllimim»də əsas mövzu müəllimə minnətdarlıq və ehtiramdır.
Bədii vasitə səhvi: epiteti bənzətmə, mübaliğə ya təkrir ilə qarışdırmaq. Epitet — keyfiyyəti vurğulayan bədii sözdür; bənzətmə — iki şeyi müqayisə edir; mübaliğə — həddindən artıq böyütmədir; təkrir — sözün təkrarlanmasıdır. Hər birinin tərifi fərqlidir.
Lirik qəhrəman ilə müəllif eyni deyil: lirik qəhrəman şairin şeirdəki bədii səsidir. Onlar bir-birinə yaxın ola bilər, amma ədəbiyyat nəzəriyyəsində tam eyni hesab edilmir. Lirik qəhrəman oxucu da deyil — o, müəllifin şeirdə yaradan «mən» obrazıdır.
«Müəllimim» şeirini nağıl, hekayə, dastan ya mənzum hekayə ilə qarışdırmayın. Bu janrların hamısında ya nəsr forması, ya ardıcıl süjet, ya əfsanəvi obrazlar, ya da qəhrəmanlıq mövzusu olur. «Müəllimim» isə süjetsiz, hissi-lirik tonda yazılmış qısa lirik şeirdir.
Qaydalar
- 1«Müəllimim» şeirinin müəllifi Mirvarid Dilbazidir (1912–2001), tanınmış Azərbaycan şairəsi.
- 2Şeirin janrı lirik şeirdir; mövzusu müəllimə minnətdarlıq və ehtiram, ideyası biliyin və müəllimin həyatdakı dəyəridir.
- 3Lirik qəhrəman müəllimini bilik verən, yolu işıqlandıran rəhbər kimi tərif edir.
- 4Şeirdə epitet, şəxsləndirmə kimi bədii təsvir vasitələri müəllimin obrazını ülvi göstərmək üçün işlədilir.
- 5Mirvarid Dilbazinin yaradıcılığı vətən, uşaqlıq, insan sevgisi kimi lirik mövzuları əhatə edir; «Müəllimim» onun uşaq və gəncliyə ünvanlanan şeirləri sırasındadır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir