lit6-1.2· Fəsil 1: Giriş· ~13 dəq

Yusif Balasaqunlu — «Qutadqu bilik»

Didaktik poema; elmin və biliyin dəyəri.

«Qutadqu bilik» («Səadət gətirən elm» mənasında) XI əsrdə — 1069-1070-ci illərdə — türk şairi Yusif Balasaqunlu tərəfindən yazılmış böyük didaktik poemadır. «Didaktik» sözü «öyrədici» deməkdir: bu janrda əsərin əsas məqsədi oxucuya nəsihət vermək, doğru yolu göstərməkdir. Poema dörd əsas obraz — Kün Toğdı (ədalət), Ay Toldı (səadət-dövlət), Öqdülmüş (ağıl) və Odqurmış (aqibət) — vasitəsilə insanı həm dünyəvi, həm də mənəvi səadətə aparan yolları şərh edir. Əsərin əsas ideyası budur: elm və bilik insanı yüksəldir, ədalət isə cəmiyyəti nizama salır. «Qutadqu bilik» türk dilində yazılmış ilk böyük yazılı ədəbi əsərlərdən biri sayılır və Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində mühüm yer tutur.

📌Nümunə

Məsələn: bir bölmədə deyilir ki, bilikli insan qaranlıqda belə işıq tapır — bu bənzətmə elmin insanı istiqamətləndirən gücünü vurğulayır.

Əsas terminlər

Didaktik poema — Oxucuya nəsihət vermək, onu düzgün həyat yoluna yönəltmək məqsədi daşıyan öyrədici şeir əsəri. «Didaktik» — «öyrədici» deməkdir.
Alleqoriya — Soyut bir anlayışın (məsələn, ədalət, ağıl) konkret bir obraz vasitəsilə ifadə edilməsi. Hər obraz bir dəyəri simvollaşdırır.
Obraz — Ədəbi əsərdə müəyyən bir xüsusiyyəti, dəyəri və ya insanı canlandıran bədii surət.
Epitet — Bir şeyin xüsusiyyətini bədii şəkildə ifadə edən sifət-bəzək. Məsələn: «parlaq işıq», «böyük elm».
Təşbeh (bənzətmə) — İki şeyi oxşar cəhətlərinə görə müqayisə etmə üsulu. Məsələn: elmi işığa bənzətmək.
Mübaliğə — Bir şeyi həqiqətdən artıq böyük, güclü və ya əhəmiyyətli kimi göstərmə — şişirtmə üsulu.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Yusif Balasaqunlu«Qutadqu bilik»Didaktik poemaElmin və ədalətin insanı həm dünyəvi, həm mənəvi səadətə aparması

«Qutadqu bilik» XI əsrdə (1069–1070) türk dilində yazılmış müəllifli yazılı əsərdir.

«Qutadqu bilik»in dörd alleqorik obrazı
ObrazSimvollaşdırdığı dəyər
Kün ToğdıƏdalət
Ay ToldıSəadət və dövlət
ÖqdülmüşAğıl
OdqurmışAqibət

Hər obraz soyut bir dəyəri canlandırır — bu alleqoriya üsuludur.

Janr müqayisəsi
JanrƏsas əlamətiNümunə
Didaktik poemaMüəllifli, yazılı, nəsihət məqsədli, şeir formasında böyük həcmli əsər«Qutadqu bilik»
Qəhrəmanlıq dastanıAnonim, şifahi, nəzm-nəsr qarışığı, qəhrəmanlıq mövzulu«Koroğlu», «Kitabi-Dədə Qorqud»
Lirik şeirQısa, şairin hisslərini ifadə edən, vəzn və qafiyəliLirik şeirlər
NağılŞifahi xalq ədəbiyyatı, sehirli hadisələr, yaxşı sonluq«Məlikməmməd»

«Qutadqu bilik»i digər janrlardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət: müəllifli, yazılı, öyrədici poemadır.

✎«Qutadqu bilik»in alleqorik obrazlarının təhlili
  1. 1Addım 1 — Alleqoriya nədir?: Alleqoriya soyut bir dəyəri (məsələn, ədalət, ağıl) konkret bir obraz vasitəsilə ifadə etmə üsuludur. «Qutadqu bilik»də poemanın dörd əsas obrazının hər biri bir soyut dəyəri simvollaşdırır.
  2. 2Addım 2 — Hər obrazın rolu: Kün Toğdı ədaləti, Ay Toldı səadəti və dövləti, Öqdülmüş ağlı, Odqurmış isə aqibəti (sonu) simvollaşdırır. Bu dörd dəyər birlikdə insanın dünyəvi və mənəvi həyatını nizama salan sütunlar kimi verilir.
  3. 3Addım 3 — Poemanın əsas ideyası: Elm və bilik insanı yüksəldir; ədalət isə cəmiyyəti nizama salır. Əsərin adı da bu ideyaya işarə edir: «Qutadqu bilik» — «səadət gətirən elm» deməkdir.
  4. 4Addım 4 — Ədəbiyyat tarixindəki yeri: «Qutadqu bilik» türk dilində yazılmış ilk böyük yazılı ədəbi əsərlərdən biridir. Müəllifli və yazılı olması onu şifahi xalq ədəbiyyatından (dastan, nağıl) fərqləndirir.
💡Qeyd

«Qutadqu bilik» adı «səadət gətirən elm» mənasını verir: «qutadqu» — səadətləndirən, «bilik» — elm deməkdir. Adı yadda saxlamaq üçün bu mənaya diqqət edin.

🚫Tez-tez səhv

Tez-tez görülən səhv: «Qutadqu bilik»in müəllifi kimi Nizami Gəncəvi, Füzuli və ya Nəsimi seçilir. Bu əsərin müəllifi Yusif Balasaqunludur — XI əsr türk şairidir. Nizami XII əsr, Füzuli XVI əsr, Nəsimi isə XIV-XV əsr şairidir.

🚫Tez-tez səhv

Obraz-dəyər qarışdırılması: Öqdülmüş ağıl obrazıdır — ədaləti deyil; Ay Toldı səadət obrazıdır — aqibəti deyil; Odqurmış aqibət obrazıdır — ağılı deyil. Kün Toğdı = ədalət, Ay Toldı = səadət, Öqdülmüş = ağıl, Odqurmış = aqibət.

⚠️Diqqət

«Qutadqu bilik» dastan deyil, didaktik poemadır. Dastan şifahi xalq ədəbiyyatına aid anonim əsərdir (məsələn, «Koroğlu», «Kitabi-Dədə Qorqud»). «Qutadqu bilik» isə müəllifli (Yusif Balasaqunlu) yazılı əsərdir.

Qaydalar

  1. 1«Qutadqu bilik» XI əsrdə Yusif Balasaqunlu tərəfindən yazılmış didaktik poemadır; adı «səadət gətirən elm» mənasını verir.
  2. 2Didaktik poema — oxucuya nəsihət verən, onu düzgün həyat yoluna yönəldən öyrədici şeir əsəridir.
  3. 3Əsərin əsas ideyası elmin, biliyin və ədalətin insanı həm dünyəvi, həm mənəvi səadətə apardığıdır.
  4. 4Poemada dörd əsas alleqorik obraz var: Kün Toğdı (ədalət), Ay Toldı (səadət/dövlət), Öqdülmüş (ağıl), Odqurmış (aqibət).
  5. 5«Qutadqu bilik» türk dilində yazılmış ilk böyük yazılı ədəbi əsərlərdən biri kimi ədəbiyyat tarixində əhəmiyyətli yer tutur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq