Rəşid bəy Əfəndiyev — «Elm tükənməz xəzinədir», «Şah Abbas və iki vəzir»
Nəsihətamiz nəsr və mənzum hekayə: elmin və ədalətin dəyəri.
Rəşid bəy Əfəndiyev (1863–1942) Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik ənənəsini davam etdirən görkəmli yazıçı və pedaqoqdur; o, ömrünün böyük hissəsini xalqın maarifləndirilməsinə həsr etmişdir. Bu dərsdə onun iki əsəri öyrənilir. Birincisi, «Elm tükənməz xəzinədir» adlı nəsihətamiz nəsr yazısıdır: əsər şeirdə deyil, düz yazıda (nəsrdə) qələmə alınmışdır. Müəllif burada elmi/biliyi tükənməz bir sərvətə bənzədir və onu maddi sərvətdən (pul, mal-mülk) üstün sayır, çünki bilik paylaşıldıqca azalmır, əksinə artır. İkincisi, «Şah Abbas və iki vəzir» mənzum hekayə janrında yazılmışdır: mənzum hekayə şeir formasında nəql olunan, aydın süjeti və obrazları olan bədii əsərdir. Bu əsərdə Şah Abbas iki vəzirinə eyni sınağı verir; birinci vəzir eqoist və vicdansız, ikinci vəzir isə ağıllı və dürüst davranır. Sonda ədalətli Şah Abbas doğru qərar qəbul edir: vicdan və ağıl mükafatlandırılır, eqoizm isə cəzalandırılır. Beləliklə, hər iki əsər fərqli janrda olsa da — biri nəsihətamiz nəsr, digəri mənzum hekayə — ortaq ideyaları bir-birini tamamlayır: bilik, ağıl və düzgün davranışın insan həyatında ən dəyərli sərvət olduğunu göstərir.
Məsələn: «Elm tükənməz xəzinədir»də elm sonsuz artan bir sərvət kimi təqdim olunur, «Şah Abbas və iki vəzir»də isə məhz ağıl və dürüstlük sahibi olan vəzir qalib gəlir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu | İdeya |
|---|---|---|---|---|
| Rəşid bəy Əfəndiyev (1863–1942) | «Elm tükənməz xəzinədir» | Nəsihətamiz nəsr yazısı | Elmin/biliyin tükənməz sərvət olması | Bilik paylaşdıqca artır, itmir |
| Rəşid bəy Əfəndiyev (1863–1942) | «Şah Abbas və iki vəzir» | Mənzum hekayə | Ədalət və ağılın dəyəri | Haqqın həmişə üstün gəlməsi |
Eyni müəllifin iki fərqli janrda yazdığı əsərlərinin əsas məlumatları bir baxışda.
| Janr | Forma | Müəllif | Əsas əlaməti |
|---|---|---|---|
| Nəsihətamiz nəsr yazısı | Nəsr (düz yazı) | Fərdi müəllif var | Öyüd-nəsihət məqsədli fikir yazısı; vəzn və qafiyəsi yoxdur |
| Mənzum hekayə | Nəzm (şeir) | Fərdi müəllif var | Şeir formasında süjetli əsər; müəllifli yazılı ədəbiyyat |
| Nağıl | Nəsr (düz yazı) | Anonim (xalq yaradıcılığı) | Sehrli ünsürlər, yaxşı sonluq, xalq ədəbiyyatı |
| Təmsil | Nəzm və ya nəsr | Fərdi müəllif var | Çox vaxt heyvan obrazları vasitəsilə ibrət dərsi |
| Dastan | Nəzm + nəsr (qarışıq) | Anonim (xalq yaradıcılığı) | İri həcmli epik əsər; qəhrəmanlıq mövzusu |
Janrları bir-birindən fərqləndirmək üçün cədvəl. Mənzum hekayəni və nəsihətamiz nəsr yazısını nağıldan ayıran əsas cəhət: müəllifin olması və yazılı ədəbiyyata aid olmasıdır; ikisini bir-birindən ayıran isə forma — nəzm (şeir) və ya nəsr (düz yazı) olmasıdır.
- 1Addım 1 — Süjetin başlanğıcı: Şah Abbas hər iki vəzirinə eyni tapşırığı verir. Bu an süjetin düyünüdür — hadisələr buradan başlayır.
- 2Addım 2 — Birinci vəzirin davranışı: Birinci vəzir tapşırığı eqoist və vicdansız şəkildə yerinə yetirir. O, mənfi obrazdır.
- 3Addım 3 — İkinci vəzirin davranışı: İkinci vəzir ağıl və dürüstlüklə hərəkət edir. O, müsbət obrazdır.
- 4Addım 4 — Kulminasiya: Şah Abbas hər iki vəzirin fərqli davranışını üzə çıxarır. Bu, süjetin ən gərgin nöqtəsidir.
- 5Addım 5 — Nəticə (ideya): Şah Abbas ədalətli qərar qəbul edir: ağıllı vəzir mükafatlandırılır, eqoist vəzir isə cəzalandırılır. Beləliklə, əsərin ideyası — haqqın üstün gəlməsi — sübut olunur.
«Mənzum» sözü şeir formasını bildirir. Buna görə mənzum hekayə şeir formasında yazılmış hekayədir — adi (nəsr) hekayədən fərqli olaraq vəzn və qafiyəsi var. «Elm tükənməz xəzinədir» isə əksinə, nəsrlə (düz yazıda) yazılmışdır.
Tez-tez edilən səhv: «Şah Abbas və iki vəzir» əsərini nağıl adlandırmaq. Bu yanlışdır! Nağıl anonimdir (müəllifi bilinmir) və xalq yaradıcılığına aiddir. Bu əsər isə Rəşid bəy Əfəndiyevin mənzum hekayəsidir — fərdi müəllifi olan yazılı ədəbiyyat nümunəsidir.
Digər tez-tez edilən səhv: «Elm tükənməz xəzinədir»i «Şah Abbas və iki vəzir» kimi şeir (mənzum) əsər sanmaq. Əslində «Elm tükənməz xəzinədir» nəsrlə yazılmışdır — eyni müəllifin bu iki əsəri fərqli formadadır: biri nəsr, digəri nəzm (şeir).
Müəllif qarışıqlığına diqqət et: Cəlil Məmmədquluzadə hekayə və satirik əsərləri ilə, Mirzə Fətəli Axundzadə komediya janrı ilə, Üzeyir Hacıbəyov bəstəkarlıq və dramaturji ilə tanınır. «Elm tükənməz xəzinədir» və «Şah Abbas və iki vəzir» isə hər ikisi yalnız Rəşid bəy Əfəndiyevin əsərləridir.
Qaydalar
- 1Bu mövzuda Rəşid bəy Əfəndiyevin (1863–1942) İKİ əsəri öyrənilir: «Elm tükənməz xəzinədir» və «Şah Abbas və iki vəzir».
- 2«Elm tükənməz xəzinədir» NƏSRLƏ yazılmış nəsihətamiz yazıdır; mövzusu elmin/biliyin tükənməz sərvət olması, paylaşdıqca artmasıdır.
- 3«Şah Abbas və iki vəzir» MƏNZUM HEKAYƏDİR — şeir formasında yazılmış, süjeti və obrazları (Şah Abbas, birinci və ikinci vəzir) olan bədii əsərdir; mövzusu ədalət və ağılın dəyəridir.
- 4Hər iki əsərin ortaq ideyası budur: bilik, ağıl və düzgün dəyərlər insan həyatında ən üstün sərvətdir.
- 5Mənzum hekayəni nağıldan fərqləndirmək lazımdır: mənzum hekayənin (və nəsihətamiz yazının) müəllifi var; nağıl isə anonim xalq yaradıcılığıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir