İlk Respublika yaradanlar
Qədim Roma: respublika, senat, Roma hüququ.
«İlk Respublika yaradanlar» mövzusu bizi qədim ROMA sivilizasiyasına aparır. Roma İtaliyada, Apennin yarımadasında, Tibr çayı sahilində yerləşirdi; əfsanəyə görə şəhər e.ə. 753-cü ildə əkiz qardaşlar ROMUL və REM tərəfindən salınmışdır. Romanın idarəçiliyi zaman keçdikcə dəyişmişdir: əvvəlcə ÇARLIQ dövrü olmuş, e.ə. 509-cu ildə isə çarlıq devrilərək RESPUBLİKA (latınca «ictimai iş» deməkdir) elan edilmişdir. Respublikada dövləti SENAT (ağsaqqallar məclisi) və hər il xalq tərəfindən seçilən iki KONSUL idarə edirdi. Roma get-gedə böyüyərək Aralıq dənizi hövzəsini əhatə edən nəhəng dövlətə çevrildi; məşhur sərkərdə və dövlət xadimi YULİ SEZAR bu böyüməkdə mühüm rol oynamış, Respublikadan sonra isə OKTAVİAN AVQUST Romanın ilk İMPERATORU olaraq İMPERİYA dövrünü başlatmışdır. Romalılar müasir hüququn əsasını təşkil edən ROMA HÜQUQUNU yaratmış, yollar və su kəmərləri (akveduklar) çəkmiş, KOLİZEY adlı nəhəng amfiteatrda gladiator döyüşləri keçirmişlər. Diqqət: Roma Yunanıstanla qarışdırılmamalıdır — Yunanıstanda polis və müxtəlif idarəçilik formaları (məsələn, Afinada demokratiya), Romada isə Senat və konsulların idarə etdiyi Respublika mövcud idi.
Məsələn: e.ə. 509-cu ildə Romada çarlıq devrildikdə xalq artıq tək bir çar yerinə, Senat və hər il seçilən iki konsul tərəfindən idarə olunan Respublika qurmuşdu.
Əsas terminlər
| Dövr | Zaman | İdarəçilik xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Çarlıq dövrü | Şəhər salınandan — e.ə. 509-cu ilədək | Dövləti tək bir çar idarə edirdi |
| Respublika dövrü | e.ə. 509-cu ildən başlayır | Dövləti Senat və hər il seçilən iki konsul idarə edirdi |
| İmperiya dövrü | Oktavian Avqustdan başlayır | Dövləti imperator idarə edirdi; Oktavian Avqust ilk imperator olmuşdur |
Romanın idarəçiliyi zaman keçdikcə dəyişmişdir: Çarlıq → Respublika → İmperiya
- 1Vəziyyət: Roma əvvəlcə çarlıqla idarə olunurdu — dövlətin başında tək bir çar dayanırdı.
- 2Dəyişiklik: e.ə. 509-cu ildə romalılar çarlığı devirdilər. Onlar artıq tək bir adamın hakimiyyətini istəmirdilər.
- 3Yeni quruluş: Respublika elan edildi. "Respublika" sözü latınca "ictimai iş" mənasını verir — yəni dövlət işi artıq xalqın işi sayılırdı.
- 4İdarəetmə: Yeni quruluşda dövləti Senat (ağsaqqallar məclisi) və hər il xalq tərəfindən seçilən iki konsul birlikdə idarə edirdi. İki konsulun olması bir nəfərin həddən artıq güclənməsinin qarşısını alırdı.
- 5Nəticə: Beləliklə, Roma çarlıqdan Respublikaya keçərək idarəçiliyi xalqın iştirakı ilə təşkil edən ilk dövlətlərdən biri oldu.
Roma ilə Yunanıstanı qarışdırma! Yunanıstanda şəhər-dövlətlər (polislər) mövcud idi və Afinada demokratiya tətbiq olunurdu. Romada isə Senat və konsulların idarə etdiyi Respublika var idi. İmtahanda "Afinada Senat var idi" və ya "Romada demokratiya var idi" yazmaq kobud səhvdir.
Respublika sözünün mənasını belə yadda saxla: latınca "res" (iş) + "publica" (ictimai, xalqa aid) = "ictimai iş". Yəni dövlət işi tək bir adamın yox, xalqın işidir. Tarixləri yadda saxlamaq üçün: e.ə. 753 (şəhərin salınması) və e.ə. 509 (Respublikanın başlanması) — hər ikisi tək rəqəmlə bitir.
Qaydalar
- 1Roma İtaliyada, Apennin yarımadasında, Tibr çayı sahilində yerləşir; əfsanəyə görə şəhər e.ə. 753-cü ildə Romul və Rem tərəfindən salınmışdır.
- 2Roma çarlıq dövründən sonra e.ə. 509-cu ildə Respublika elan edilmişdir; «respublika» latınca «ictimai iş» deməkdir.
- 3Respublikada dövləti Senat (ağsaqqallar məclisi) və hər il xalq tərəfindən seçilən iki konsul idarə edirdi.
- 4Yuli Sezar məşhur sərkərdə və dövlət xadimi olmuş, Oktavian Avqust isə Romanın ilk imperatoru kimi İmperiya dövrünü başlatmışdır.
- 5Romalılar müasir hüququn əsasını təşkil edən Roma hüququnu yaratmış, yollar və su kəmərləri (akveduklar) çəkmiş, Kolizeydə gladiator döyüşləri keçirmişlər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir