Azərbaycan Sasanilər imperiyası dövründə
Sasani hakimiyyəti, zərdüştilik və Dərbənd səddi.
Sasanilər (Sasani İranı) tarixdə ən güclü qədim imperiyalardan biri idi. Bu imperiya təxminən 224-cü ildə (III əsrdə) sərkərdə Ərdəşir Babəkan tərəfindən, ondan əvvəlki Parfiya (Arşakilər) dövlətini əvəz edərək quruldu; paytaxtı Ktesifon şəhəri idi. Sasanilər Azərbaycan ərazisindəki Atropatena və Albaniyanı öz təsiri və ya tərkibinə aldılar və bu əraziləri canişinlik (marzbanlıq) sistemi vasitəsilə idarə etdilər — mərkəzdən yerli işlərə nəzarət etmək üçün canişin (marzban) təyin edirdilər; bu, həm də həmin dövrdə formalaşan feodal münasibətlərinin möhkəmlənməsinə şərait yaradırdı. Zərdüştilik Sasani dövlətinin rəsmi dini idi, buna görə Sasanilər xristian Albaniyada da öz dinini yaymağa çalışır, bu isə tərəflər arasında gərginliyə səbəb olurdu. V–VI əsrlərdə sosial bərabərlik uğrunda Məzdək hərəkatı baş verdi. Sasanilər Qafqaza nəzarət uğrunda Bizans imperiyası ilə uzun müharibələr apardılar; şimaldan gələn köçəri basqınlardan qorunmaq üçün məşhur Dərbənd səddini tikdirdilər.
Məsələn: Sasanilər Dərbənddə güclü sədd tikərək həm köçəri hücumlarının qarşısını alır, həm də Qafqazda Bizansa qarşı öz mövqelərini möhkəmləndirirdilər.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Quruluş tarixi | Təxminən 224-cü il (III əsr) |
| Banisi | Sərkərdə Ərdəşir Babəkan |
| Paytaxt | Ktesifon şəhəri |
| Əvəz etdiyi dövlət | Parfiya (Arşakilər) |
| İdarəetmə sistemi | Marzbanlıq (canişinlik) |
| Rəsmi din | Zərdüştilik |
| Əsas hərəkat | Məzdək hərəkatı (V–VI əsrlər) |
| Əsas rəqib dövlət | Bizans imperiyası |
| Mühüm tikili | Dərbənd səddi |
Sasani imperiyası haqqında əsas faktların xülasəsi
- 1Vəziyyət: Sasanilər Azərbaycan ərazilərinə (Atropatena və Albaniya) nəzarət edirdilər, lakin şimaldan gələn köçəri tayfaların basqınları daimi təhlükə yaradırdı.
- 2Tədbir: Sasanilər şimal sərhədini qorumaq üçün Dərbənddə güclü müdafiə səddi tikdirdilər.
- 3Hərbi nəticə: Sədd köçəri tayfaların basqınlarının qarşısını almağa kömək etdi, sərhəd təhlükəsizliyi gücləndi.
- 4Strateji nəticə: Sasanilər Qafqazda Bizans imperiyasına qarşı öz hərbi-siyasi mövqelərini daha da möhkəmləndirdilər.
Çox rast gəlinən səhv: Parfiya (Arşakilər) ilə Sasaniləri qarışdırmaq. Unutmayın — Parfiya əvvəlki dövlətdir, Sasanilər 224-cü ildə onu əvəz edərək yeni imperiya qurmuşdur. Bu iki dövlət ardıcıldır, eyni deyil.
Marzban sözünün mənası 'sərhəd qoruyucusu'dur. Marzbanlıq sistemini yadda saxlamaq üçün belə düşünün: mərkəzi hakimiyyət (Ktesifon) uzaqdadır, marzban isə yerindəcə ərazini idarə edir — nəzarət yerli, qərar mərkəzdəndir.
Qaydalar
- 1Sasani imperiyası təxminən 224-cü ildə (III əsrdə) Ərdəşir Babəkan tərəfindən, Parfiya dövlətini əvəz edərək quruldu.
- 2Sasanilər Azərbaycan ərazisindəki Atropatena və Albaniyanı öz təsiri/tərkibinə alaraq canişinlik (marzbanlıq) sistemi ilə idarə etdilər.
- 3Zərdüştilik Sasani imperiyasının dövlət dini idi; Sasanilər xristian Albaniyada da onu yaymağa çalışırdılar.
- 4V–VI əsrlərdə Sasani imperiyasında sosial bərabərlik uğrunda Məzdək hərəkatı baş verdi.
- 5Sasanilər Bizansla Qafqazda müharibələr aparır, şimaldan gələn köçəri basqınlardan qorunmaq üçün Dərbənd səddini tikdirirdilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir