Əliağa Kürçaylı — «Bakı»
Duyğuların təsviri.
Əliağa Kürçaylı (1928–1980) XX əsr Azərbaycan poeziyasının tanınmış simalarından biridir; şair, dramaturq və tərcüməçi kimi çalışmış, Sergey Yesenin və Dantenin əsərlərini Azərbaycan dilinə çevirmişdir. Onun «Bakı» şeiri doğma şəhərə bəslənən dərin məhəbbəti və qüruru duyğulu bir dillə ifadə edir. Şeir maraqlı formada qurulub: uzaq diyardan bir dost şairdən soruşur — «Sizin Bakı, söylə, necə şəhərdir?» — şair isə ona cavab olaraq şəhərini təsvir edir. Bu cavabda DUYĞULAR bənzətmələr vasitəsilə obrazlı ifadə olunur: Bakı çiçəyə bənzədiləndə könül açan çiçəyə, küləyə bənzədiləndə isə ev uçuran güclü küləyə çevrilir; sakit günlərdə onun gözü mavi Xəzər dənizidir. Şair həmçinin şəhəri insan kimi canlandırır — onun hörməti, nifrəti və özünəməxsus «dəlisov adəti» var, sanki Bakı canlı bir varlıqdır. Bu bədii vasitələr (bənzətmə və şəxsləndirmə) sadə təsviri hissi canlı bir obraza çevirir.
Məsələn: «Sakit gündə gözü mavi Xəzərdir» misrasında şəhərin sakit halı gözün sakitliyi ilə, Xəzərin mavi rəngi isə gözün rənginə bənzədilir — bu, gözəl bir bənzətmə (təşbeh) nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Bədii vasitə | Nədə özünü göstərir | Şeirdən misal |
|---|---|---|
| Bənzətmə (təşbeh) | Bakının təbiət hadisələrinə bənzədilməsi | "Sakit gündə gözü mavi Xəzərdir" — şəhərin sakit halı göz sakitliyinə, Xəzərin mavi rəngi göz rənginə bənzədilir |
| Bənzətmə (təşbeh) | Bakının çiçəyə bənzədilməsi | Bakı könül açan çiçəyə bənzədilir |
| Bənzətmə (təşbeh) | Bakının küləyə bənzədilməsi | Bakı ev uçuran güclü küləyə bənzədilir |
| Şəxsləndirmə (təcəssüm) | Bakıya insan xüsusiyyətləri verilməsi | Bakının hörməti, nifrəti və "dəlisov adəti" var |
Cədvəldə "Bakı" şeirində istifadə olunan əsas bədii vasitələr, onların şeirdə hansı formada təzahür etdiyi və konkret misallar göstərilir.
- 1Addım 1: Əvvəlcə nə deyilir, onu oxu: Misrada şair Bakının sakit halını təsvir edir. "Gözü" deyəndə şəhərdən sanki bir insan kimi danışır.
- 2Addım 2: Nə ilə nəyin müqayisə olunduğunu tap: Şair şəhərin sakit gününü insanın sakit gözünə, Xəzərin mavi rəngini isə gözün mavi rənginə bənzədir.
- 3Addım 3: Bənzətmə vasitəsini müəyyən et: Burada şair şəhəri insana (gözə) bənzədir. "Sakit gündə" sözləri sakitliyi, "mavi Xəzər" sözləri isə göz rəngini xatırladır — bu, təşbehdir, yəni bənzətmədir.
- 4Addım 4: Bənzətmənin təsirini anla: Adi təsvir — "Bakı sakitdir, dənizi mavidir" — əvəzinə, şair bunu "gözü mavi Xəzərdir" deyərək canlı, duyğulu bir obraza çevirir. Bənzətmə oxucuda hiss oyadır.
SƏHV: Şagirdlər bənzətmə ilə şəxsləndirməni asanlıqla qarışdırırlar. Bənzətmə iki şeyin oxşarlığına əsaslanır (Bakı küləyə OXŞAYIR), şəxsləndirmə isə cansıza insan hərəkəti və ya hissi verir (Bakının NİFRƏTİ var). Fərqi belə yadda saxlayın: bənzətmədə "kimi", "bənzər" kimi sözlər işlədilir; şəxsləndirmədə isə cansız varlıq insan kimi hiss edir.
YADDA SAXLAMAQ ÜÇÜN: "Bakı" şeirini təhlil edərkən iki əsas bədii vasitəni axtarın: (1) bənzətmə — şəhər nəyə bənzədilir? (çiçək, külək, Xəzər), (2) şəxsləndirmə — şəhərə hansı insani hisslər verilir? (hörmət, nifrət, dəlisov adət). Hər misranı oxuyarkən bu sualı verin: "Burada cansız bir şeyə insan xüsusiyyəti verilib, ya iki şey bir-birinə bənzədilib?"
Qaydalar
- 1«Bakı» şeirinin müəllifi Əliağa Kürçaylıdır (1928–1980) — şair, dramaturq və tərcüməçi.
- 2Əsərin janrı şeirdir (lirik şeir); əsas mövzusu doğma şəhərə — Bakıya — məhəbbətdir.
- 3Şeir dialoq formasında qurulub: uzaq elli dost soruşur — «Bakı necə şəhərdir?» — şair isə bənzətmələrlə cavab verir.
- 4DUYĞULAR bənzətmə (təşbeh) vasitəsilə obrazlaşdırılır: Bakı çiçəyə, küləyə, mavi Xəzərə bənzədilir.
- 5Şeirdə Bakı insan kimi CANLANDIRILIR (şəxsləndirmə) — onun hörməti, nifrəti və «dəlisov adəti» var.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir