lit5-2.2· Fəsil 2: Bədii əsərlərdə fikrin obrazlı ifadəsi· ~13 dəq

Süleyman Rəhimov — «Güzgü göl əfsanəsi»

Bənzətmə və epitetin müəyyən edilməsi.

Süleyman Rəhimov «Güzgü göl əfsanəsi» adlı əsərində xalq yaradıcılığının ruhunu bədii nəsrlə birləşdirir. Əfsanə Kəpəz dağının ətəyində, Göygölün yuxarı sahilində, həmişəyaşıl meşə və ağ qayalarla əhatələnmiş Güzgü gölün əfsanəvi tarixindən bəhs edir. Əsas obraz — əfsanəvi gözəlliyə malik Maraldır; o, hər səhər yatağını gül kimi təmiz saxlayır, gümüşü suda öz əksinə baxıb zövq alır. Müəllif təbiəti və Maralın gözəlliyini canlandırmaq üçün iki əsas bədii təsvir vasitəsindən — epitet və bənzətmədən (təşbehdən) — məharətlə istifadə edir. Epitet əşyanı, hadisəni bədii sifətlə xarakterizə edir, heç bir müqayisə sözü tələb etmir. Bənzətmə isə iki fərqli əşya arasında oxşarlığa əsaslanan açıq müqayisədir və çox vaxt «kimi», «tək», «bənzər» sözləri ilə ifadə olunur. Bu iki vasitəni ayırd etmək üçün əsas sual budur: cümlədə açıq müqayisə sözü varmı? Məsələn: «Maral yatağını gül kimi təmiz saxlayırdı» cümləsində «kimi» sözü olduğu üçün bu, bənzətmədir; «əfsanəvi gözəllik» ifadəsində isə müqayisə sözü yoxdur, ona görə bu, epitetdir.

Əsas terminlər

Süleyman Rəhimov — "Güzgü göl əfsanəsi" əsərinin müəllifi, Azərbaycan yazıçısı.
Maral — Əsərin əsas obrazı; əfsanəvi gözəlliyə malikdir, hər səhər yatağını təmiz saxlayır, gümüşü suda öz əksinə baxır.
Epitet — Əşya və ya hadisəni bədii sifətlə xarakterizə edən vasitə. Müqayisə sözü tələb etmir. Məsələn: "əfsanəvi gözəllik", "gümüşü su".
Bənzətmə (təşbeh) — İki fərqli əşya arasında oxşarlığa əsaslanan açıq müqayisə. "Kimi", "tək", "bənzər" sözləri ilə ifadə olunur. Məsələn: "gül kimi təmiz".
Kəpəz dağı — Hadisələrin baş verdiyi yer; Göygölün yuxarı sahilində, Güzgü gölün yaxınlığında yerləşir.
Əfsanə — "Güzgü göl əfsanəsi" əsərinin mənsub olduğu janr; xalq yaradıcılığının ruhunu bədii nəsrlə birləşdirir.
Epitet və Bənzətmənin Fərqi
XüsusiyyətEpitetBənzətmə
TərifiƏşyanı bədii sifətlə xarakterizə edirİki əşya arasında açıq müqayisə aparır
Müqayisə sözüTələb etmir"kimi", "tək", "bənzər" sözlərindən istifadə olunur
Əsərdən nümunə"əfsanəvi gözəllik", "gümüşü su""gül kimi təmiz"

Cümlədə açıq müqayisə sözü varmı sualı epitetlə bənzətməni ayırd etməyin əsas üsuludur.

✎Epitet və Bənzətməni Necə Ayırd Etməli
  1. 1Addım 1: Cümləni diqqətlə oxu.
  2. 2Addım 2: Cümlədə "kimi", "tək", "bənzər" sözlərindən biri varmı? Yoxla.
  3. 3Addım 3: Əgər müqayisə sözü varsa — bənzətmədir. Məsələn: "Maral yatağını gül kimi təmiz saxlayırdı" cümləsində "kimi" sözü bənzətmə olduğunu göstərir.
  4. 4Addım 4: Əgər müqayisə sözü yoxdursa, yalnız bədii sifət varsa — epitetdir. Məsələn: "əfsanəvi gözəllik" ifadəsində "əfsanəvi" sözü epitetdir.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yayılan səhv: cümlədə "kimi", "tək", "bənzər" sözlərini görməzdən gəlib bənzətməni epitet hesab etmək. Həmişə əvvəlcə müqayisə sözünü axtar — varsa bənzətmə, yoxdursa epitetdir.

💡Qeyd

İmtahan vaxtı sürətli qərar üçün sadə qayda: hər cümlədə əvvəlcə "kimi", "tək", "bənzər" sözlərini axtar. Tapdınsa — bənzətmə, tapmadınsa — epitetdir. Bu ardıcıllıq səhv ehtimalını azaldır.

Qaydalar

  1. 1«Güzgü göl əfsanəsi»ni Süleyman Rəhimov yazmışdır; əsər əfsanə janrındadır.
  2. 2Əsərin əsas obrazı əfsanəvi gözəlliyə malik Maraldır; hadisələr Kəpəz dağı və Göygölün yaxınlığında baş verir.
  3. 3Epitet — əşyanı bədii sifətlə xarakterizə edən vasitədir və müqayisə sözü tələb etmir (məs. «əfsanəvi gözəllik», «gümüşü su»).
  4. 4Bənzətmə (təşbeh) — iki əşya arasında oxşarlığa əsaslanan açıq müqayisədir, adətən «kimi», «tək», «bənzər» sözləri ilə ifadə olunur (məs. «gül kimi təmiz»).
  5. 5Cümlədə açıq müqayisə sözü (kimi/tək/bənzər) varsa — bənzətmə; sadəcə bədii sifət varsa, müqayisə sözü yoxdursa — epitetdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq