Lütfi Zadə
Qeyri-səlis məntiqin banisi.
Lütfi Zadə dünya şöhrətli azərbaycanlı alim, riyaziyyatçı və kibernetikdir; o, «qeyri-səlis məntiq» (ingiliscə «fuzzy logic») nəzəriyyəsinin banisi kimi tanınır. Lütfi Zadə 1921-ci ildə Bakıda anadan olmuş və uşaqlığını Bakıda keçirmişdir, sonralar isə ABŞ-a köçüb orada elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Adi (klassik) məntiqdə hər bir fikir ya «doğru», ya da «yanlış» hesab olunur, lakin Lütfi Zadə 1965-ci ildə irəli sürdüyü qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsində göstərdi ki, real həyatda «bir az isti» və ya «az qala hazır» kimi aralıq vəziyyətlər də mövcuddur və bunları riyazi şəkildə ifadə etmək mümkündür. Bu kəşf müasir texnologiyanın inkişafına böyük təkan verdi: qeyri-səlis məntiq bu gün məişət texnikasında, süni intellekt sistemlərində və avtomatik idarəetmə qurğularında geniş tətbiq olunur. Lütfi Zadənin yaradıcılığı azərbaycanlı alimlərin dünya elminə verdiyi böyük töhfənin parlaq nümunəsidir və xalqımız üçün milli qürur mənbəyidir.
Məsələn: kondisionerlərin otağın temperaturunu «çox soyuq», «bir az soyuq» və «normal» kimi aralıq vəziyyətləri nəzərə alaraq özü tənzimləməsi məhz Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi sayəsində mümkün olmuşdur.
Əsas terminlər
| Məlumat növü | Ətraflı |
|---|---|
| Tam adı | Lütfi Zadə |
| Doğum ili və yeri | 1921-ci il, Bakı |
| Elmi sahələri | Riyaziyyat, kibernetika |
| Əsas elmi kəşfi | Qeyri-səlis məntiq (fuzzy logic) |
| Kəşf ili | 1965-ci il |
| Yaşadığı ölkələr | Azərbaycan (uşaqlıq dövrü), ABŞ (elmi fəaliyyət) |
| Kəşfin tətbiq sahələri | Məişət texnikası, süni intellekt, avtomatik idarəetmə sistemləri |
Cədvəl Lütfi Zadənin həyatı, elmi fəaliyyəti və qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin əsas məlumatlarını ümumiləşdirir.
- 1Məsələ: Kondisioner otağın temperaturunu insanın istəyinə uyğun tənzimləməlidir.
- 2Klassik məntiq yanaşması: Adi məntiqdə otaq yalnız "soyuq" və ya "isti" sayılır. Lakin bu iki vəziyyət real həyat üçün kifayət deyil.
- 3Qeyri-səlis məntiq yanaşması: Lütfi Zadənin nəzəriyyəsi ilə kondisioner "çox soyuq", "bir az soyuq", "normal", "bir az isti" kimi aralıq vəziyyətləri də nəzərə ala bilir.
- 4Nəticə: Kondisioner aralıq vəziyyətlərə uyğun olaraq özü düzgün qərar verir — otağın temperaturunu avtomatik tənzimləyir.
Lütfi Zadəni yalnız Amerika alimi hesab etmək səhvdir — o, azərbaycanlıdır, 1921-ci ildə Bakıda anadan olmuş və uşaqlığını burada keçirmişdir.
Qeyri-səlis məntiqi belə yadda saxla: real həyatda heç də hər şey yalnız "ağ" və ya "qara" deyil — aralıq "boz" çalarları da mövcuddur. Elə Lütfi Zadənin kəşfi də məhz bu aralıq halları riyazi dillə ifadə etməyə imkan verir.
Qaydalar
- 1Lütfi Zadə 1921-ci ildə Bakıda anadan olmuş, sonralar ABŞ-da yaşayıb elmi fəaliyyət göstərmiş dünya şöhrətli azərbaycanlı alimdir.
- 2Lütfi Zadə 1965-ci ildə qeyri-səlis məntiq (fuzzy logic) nəzəriyyəsini irəli sürmüş və bu nəzəriyyənin banisi sayılır.
- 3Qeyri-səlis məntiq klassik «doğru/yanlış» məntiqindən fərqli olaraq, aralıq vəziyyətləri də riyazi şəkildə ifadə etməyə imkan verir.
- 4Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi müasir texnologiyalarda — məişət texnikasında, süni intellekt və idarəetmə sistemlərində — geniş tətbiq olunur.
- 5Lütfi Zadənin elmi kəşfi azərbaycanlı alimlərin dünya elminə verdiyi böyük töhfənin nümunəsi və milli qürur mənbəyidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir