g10f-1.3· Fəsil 1: Kinematikanın əsasları· ~13 dəq

Sərbəstdüşmə və çevrə üzrə hərəkət

Sərbəstdüşmə təcili, çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkət.

Sərbəstdüşmə — yalnız ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında baş verən hərəkətdir. Bu hərəkətdə bütün cisimlər eyni təcil $g\approx9{,}8\ \text{m/s}^2\approx10\ \text{m/s}^2$ ilə düşür; kütlə əhəmiyyətsizdir. Düsturlar bərabərtəcilli hərəkətin xüsusi halıdır: $h=\frac{g t^2}{2}$ , $v=g t$ . Cisim yuxarı atıldıqda qalxma müddəti $t_1=\frac{v_0}{g}$ , maksimum hündürlük $h_{\max}=\frac{v_0^2}{2g}$ olur. Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə sürətin modulu sabit qalır, lakin istiqaməti daim dəyişir — buna görə mərkəzə yönəlmiş (mərkəzəqaçma) təcil mövcuddur: $a=\frac{v^2}{r}=\omega^2 r$ . Period $T$ , tezlik $\nu=\frac{1}{T}$ , xətti sürət $v=\frac{2\pi r}{T}$ , bucaq sürəti $\omega=\frac{2\pi}{T}$ düsturları bu kəmiyyətləri bir-birinə bağlayır.

📌Nümunə

Məsələn: $r=4$ m, $\omega=3$ rad/s olduqda $a=\omega^2 r=9\cdot4=36\ \text{m/s}^2$ alınır.

Bərabərsürətli çevrəvi hərəkət: sürət v trayektoriyaya toxunan, mərkəzəqaçma təcili aₘ isə mərkəzə doğru yönəlir

Əsas terminlər

Sərbəstdüşmə — Yalnız ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında baş verən hərəkətdir. Bu hərəkətdə bütün cisimlər eyni

g

təcili ilə düşür, kütlə əhəmiyyətsizdir.

Sərbəstdüşmə təcili (

g

) —

g\approx9{,}8\ \text{m/s}^2\approx10\ \text{m/s}^2

— sərbəstdüşmə zamanı bütün cisimlər üçün eyni olan sabit təcildir.

Mərkəzəqaçma təcili — Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə sürətin istiqaməti daim dəyişdiyi üçün yaranan, çevrənin mərkəzinə yönəlmiş təcildir:

a=\frac{v^2}{r}=\omega^2 r

Period (

T

) — Bir tam dövrün icra müddətidir. Tezlik ilə əlaqəsi:

T=\frac{1}{\nu}

Tezlik (

\nu

) — Vahid zamanda icra olunan dövrlərin sayıdır:

\nu=\frac{1}{T}

, vahidi

\text{s}^{-1}

(Hers).

Bucaq sürəti (

\omega

) — Vahid zamanda qət olunan bucaq yoludur:

\omega=\frac{2\pi}{T}=2\pi\nu

, vahidi rad/s. Xətti sürətlə əlaqəsi:

v=\omega r

Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətin əsas kəmiyyətləri

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Period	$T$	$T=\frac{1}{\nu}$	s
Tezlik	$\nu$	$\nu=\frac{1}{T}$	$\text{s}^{-1}$ (Hs)
Xətti sürət	$v$	$v=\frac{2\pi r}{T}=\omega r$	m/s
Bucaq sürəti	$\omega$	$\omega=\frac{2\pi}{T}=2\pi\nu$	rad/s
Mərkəzəqaçma təcili	$a$	$a=\frac{v^2}{r}=\omega^2 r$	$\text{m/s}^2$

Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə əsas kəmiyyətlər və onların qarşılıqlı əlaqə düsturları.

✎Mərkəzəqaçma təcilinin hesablanması

1Məsələ: Radiusu $r=4\ \text{m}$ olan çevrə üzrə $\omega=3\ \text{rad/s}$ bucaq sürəti ilə bərabərsürətli hərəkət edən cismin mərkəzəqaçma təcilini tapın.
2Düsturun seçilməsi: Bucaq sürəti məlum olduğu üçün $a=\omega^2 r$ düsturundan istifadə edirik.
3Hesablama: $a=\omega^2 r = 3^2 \cdot 4 = 9 \cdot 4 = 36\ \text{m/s}^2$
4Cavab: Cismin mərkəzəqaçma təcili $36\ \text{m/s}^2$ -dir.

🚫Tez-tez səhv

Sərbəstdüşmə təcilinin cismin kütləsindən asılı olduğunu düşünmək səhvdir. Bütün cisimlər — ağır və ya yüngül olmasından asılı olmayaraq — eyni $g\approx9{,}8\ \text{m/s}^2$ təcili ilə düşür.

💡Qeyd

Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə "bərabərsürətli" yalnız sürətin moduluna aiddir. Sürətin istiqaməti daim dəyişdiyi üçün təcil sıfırdan fərqlidir — mərkəzə yönəlmiş mərkəzəqaçma təcili yaranır.

Qaydalar

1Sərbəstdüşmədə bütün cisimlər eyni $g\approx9{,}8\ \text{m/s}^2$ təcili ilə düşür; kütlədən asılı deyil.
2Sərbəstdüşmə düsturları: $h=\frac{g t^2}{2}$ , $v=g t$ , $v^2=2gh$ (ilkin sürətsiz).
3Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə sürətin modulu sabitdir, lakin istiqaməti dəyişir.
4Mərkəzəqaçma təcili mərkəzə yönəlir: $a=\frac{v^2}{r}=\omega^2 r$ .
5Period, tezlik, bucaq sürəti: $T=\frac{1}{\nu}$ , $\omega=\frac{2\pi}{T}$ , $v=\omega r=\frac{2\pi r}{T}$ .

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq

Sərbəstdüşmə və çevrə üzrə hərəkət

Qrafiklər

Əsas terminlər

Qaydalar

Məşq