Dünya kənd təsərrüfatı və nəqliyyatı
Kənd təsərrüfatının sahələri (əkinçilik və heyvandarlıq), əsas əkin bitkiləri və onların coğrafiyası, heyvandarlıq sahələri, nəqliyyat növləri və üstünlükləri, dünya ticarəti
Kənd təsərrüfatı maddi istehsalın ən qədim və ən geniş yayılmış sahəsidir; iki böyük sahəyə ayrılır: əkinçilik (bitkiçilik) və heyvandarlıq. Əkinçilikdə əsas yeri taxıl bitkiləri tutur. Üç başlıca taxıl bitkisi — buğda, düyü və qarğıdalıdır. Buğda mülayim qurşaqda geniş yayılıb (ABŞ, Çin, Hindistan, Rusiya, Kanada). Düyü çoxlu istilik və su tələb edir, ona görə əsasən musson Asiyasının (Çin, Hindistan, Cənub-Şərqi Asiya) isti və rütubətli rayonlarında becərilir. Qarğıdalının vətəni Amerikadır; ən çox ABŞ becərir. Texniki bitkilərdən pambıq istilik və işıq sevən bitkidir, subtropik və tropik rayonlarda (Çin, Hindistan, ABŞ, Orta Asiya, o cümlədən Azərbaycan) becərilir; şəkər iki mənbədən — tropik rayonlarda şəkər qamışından, mülayim qurşaqda şəkər çuğundurundan alınır. İçki bitkilərindən çay rütubətli subtropiklərdə (Hindistan, Çin, Şri-Lanka), qəhvə isə tropik rayonlarda becərilir; qəhvə istehsalında dünyada birinci yeri Braziliya tutur, kakaonun əsas istehsalçısı isə Qərbi Afrika (Kot-d'İvuar, Qana) ölkələridir. Heyvandarlıq əsas sahələrə bölünür: iribuynuzlu maldarlıq (ətlik və südlük), qoyunçuluq, donuzçuluq və quşçuluq. Nəqliyyat istehsalı və əhalini bağlayan sahədir; əsas növləri quru (avtomobil, dəmir yolu, boru kəməri), su (dəniz, çay) və hava nəqliyyatıdır. Avtomobil nəqliyyatı qısa məsafələrdə çevikdir və yükü qapıdan-qapıya çatdırır; dəmir yolu quruda böyük həcmli yükü uzaq məsafəyə daşımağa yararlıdır; dəniz nəqliyyatı dünya yük dövriyyəsində birinci yeri tutur və beynəlxalq ticarətin əsasını təşkil edir, ən ucuzdur, lakin ləngdir; hava nəqliyyatı ən sürətli, lakin ən bahalıdır; boru kəməri nefti və qazı fasiləsiz daşıyır. Beynəlxalq ticarətdə ölkələr arasında ixrac (export) və idxal (import) həyata keçirilir; bunların fərqi ticarət balansını formalaşdırır.
Əsas terminlər
| Sahə / Məhsul | Lider ölkələr / Region |
|---|---|
| Buğda (taxıl, mülayim qurşaq) | ABŞ, Çin, Hindistan, Rusiya, Kanada |
| Düyü (taxıl, çox istilik və su) | Musson Asiyası: Çin, Hindistan, Cənub-Şərqi Asiya |
| Qarğıdalı (vətəni Amerika) | Lider ABŞ |
| Çay (rütubətli subtropiklər) | Hindistan, Çin, Şri-Lanka |
| Qəhvə (tropik) | Dünya lideri Braziliya |
| Kakao | Qərbi Afrika (Kot-d'İvuar, Qana) |
| Nəqliyyat növü | Üstünlük / Xüsusiyyət |
|---|---|
| Dəniz | Yük dövriyyəsində birinci, ən ucuz, beynəlxalq ticarətin əsası, lakin ləng |
| Hava | Ən sürətli, lakin ən bahalı |
| Avtomobil | Qısa məsafədə çevik, yükü «qapıdan-qapıya» çatdırır |
| Dəmir yolu | Quruda böyük həcmli yükü uzaq məsafəyə daşıyır |
| Boru kəməri | Nefti və qazı fasiləsiz daşıyır |
- 1Şərt: Bir ölkənin illik ixracı 80 mlrd. dollar, idxalı 50 mlrd. dollar təşkil edir.
- 2Qayda: Ticarət balansı = ixrac − idxal. İxrac çox olarsa balans müsbət (aktiv), idxal çox olarsa mənfi (passiv) olur.
- 3Hesablama: 80 − 50 = 30 mlrd. dollar; ixrac idxaldan çoxdur, deməli balans müsbətdir.
- 4Cavab: Müsbət (aktiv), 30 mlrd. dollar.
- 1Şərt: Sahili olmayan, lakin zəngin neft yataqlarına malik daxili ölkə neftini okean limanına və uzaq xarici bazara çatdırmaq istəyir.
- 2Təhlil: Nefti fasiləsiz daşımaq üçün boru kəməri əlverişlidir; sahildən sonra isə beynəlxalq ticarətdə ən ucuz dəniz nəqliyyatı işə düşür.
- 3Cavab: Boru kəməri ilə sahil limanına, oradan dəniz nəqliyyatı ilə xarici bazara.
Şəkərin mənbəyini qarışdırmayın: tropik və subtropik rayonlarda şəkər qamışından, mülayim qurşaqda şəkər çuğundurundan alınır. Qarğıdalı və ya pambıq şəkər mənbəyi deyil.
Nəqliyyat növlərini qarışdırmayın: «qapıdan-qapıya» çatdırma avtomobilin, böyük həcmli yükü quruda uzaq məsafəyə daşımaq dəmir yolunun, nefti-qazı fasiləsiz ötürmək boru kəmərinin üstünlüyüdür.
Düyü çox istilik və su tələb edir, ona görə musson Asiyasında becərilir; buğda isə mülayim qurşağın bitkisidir. İsti-rütubətli musson şəraitində əsas taxıl düyüdür, buğda deyil.
Ticarət balansı ixrac ilə idxalın FƏRQİdir, cəmi deyil. İdxal sistematik olaraq ixracdan çox olarsa balans mənfi (passiv), ixrac çox olarsa müsbət (aktiv) olur.
Qaydalar
- 1Üç əsas taxıl bitkisi: buğda (mülayim qurşaq), düyü (musson Asiyası — çox istilik və su tələb edir), qarğıdalı (vətəni Amerika, lider ABŞ).
- 2Texniki bitkilər: pambıq — istilik və işıq sevir (subtropik/tropik); şəkər tropikdə qamışdan, mülayim qurşaqda çuğundurdan alınır.
- 3İçki bitkiləri: çay — rütubətli subtropiklər (Hindistan, Çin, Şri-Lanka); qəhvə — tropik, dünya lideri Braziliya; kakao — Qərbi Afrika.
- 4Heyvandarlığın sahələri: iribuynuzlu maldarlıq (ət-süd), qoyunçuluq, donuzçuluq, quşçuluq.
- 5Nəqliyyat: dəniz — ən ucuz və yük dövriyyəsində birinci, ləng; hava — ən sürətli, ən bahalı; avtomobil — qısa məsafədə çevik, qapıdan-qapıya; boru kəməri — neft və qazı fasiləsiz daşıyır.
- 6Beynəlxalq ticarət: ixrac (export) — malın satılması, idxal (import) — alınması; ixrac ilə idxalın fərqi ticarət balansıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir