egp-4.2· Fəsil 4: Rəqslər və dalğalar· ~13 dəq

Mexaniki dalğalar və səs

Dalğa uzunluğu, eninə və uzununa dalğalar, səsin sürəti və xassələri, exo, rezonans

Mexaniki dalğa rəqsin maddi mühitdə yayılmasıdır; dalğa enerji daşıyır, lakin mühit zərrəcikləri yalnız tarazlıq vəziyyəti ətrafında rəqs edir. Dalğa uzunluğu $\lambda$ bir period ərzində dalğanın getdiyi məsafədir: $\lambda = v \cdot T = v/\nu$ . Eninə dalğada zərrəciklər yayılma istiqamətinə perpendikulyar (məsələn, ip dalğaları), uzununa dalğada isə paralel rəqs edir (səs havada uzununa dalğadır). Səs havada təxminən 340 m/s, suda və bərk cisimlərdə daha sürətli yayılır. Səsin əsas xassələri: ucalıq (amplitudadan asılı), hündürlük/tonu (tezlikdən asılı) və tembr (harmonikalardan asılı). Exo səsin maneədən qayıdaraq qayıtması, rezonans isə xarici tezlik öz tezliyinə bərabər olduqda amplitudanın kəskin artmasıdır.

📌Nümunə

Məsələn: tezliyi $\nu = 170$ Hs olan səsin havada ( $v = 340$ m/s) dalğa uzunluğu $\lambda = v/\nu = 340/170 = 2$ m olar.

Eninə dalğa: dalğa uzunluğu λ və amplituda A; dalğanın yayılma sürəti v = λν = λ/T

Əsas terminlər

Mexaniki dalğa — Rəqsin maddi mühitdə yayılması; dalğa enerji daşıyır, lakin zərrəciklər yalnız tarazlıq vəziyyəti ətrafında rəqs edir.

Dalğa uzunluğu (

\lambda

) — Bir period ərzində dalğanın getdiyi məsafə; iki qonşu zirvə arasındakı məsafə. Vahidi: metr (m).

Eninə dalğa — Mühit zərrəcikləri yayılma istiqamətinə perpendikulyar rəqs edən dalğa (məsələn, ip dalğaları).

Uzununa dalğa — Mühit zərrəcikləri yayılma istiqamətinə paralel rəqs edən dalğa; səs havada uzununa dalğadır.

Exo (əks-səda) — Səsin maneədən əks olunaraq qayıtması; gediş-qayıdış yolu üçün

2s = v \cdot t

Rezonans — Xarici təsirin tezliyi sistemin məxsusi tezliyinə bərabər olduqda amplitudanın kəskin artması hadisəsi.

Dalğa kəmiyyətləri və düsturları

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Dalğa uzunluğu	$\lambda$	$\lambda = v \cdot T = v/\nu$	m
Dalğanın sürəti	$v$	$v = \lambda \cdot \nu = \lambda/T$	m/s
Tezlik	$\nu$	$\nu = 1/T$	Hs
Period	$T$	$T = 1/\nu$	s
Exo məsafəsi	$s$	$s = v \cdot t/2$	m

Mexaniki dalğa və səs məsələlərində əsas əlaqələr.

Səsin xassələri və asılılığı

Xassə	Asılı olduğu kəmiyyət
Ucalıq (güc)	Amplituda
Ton / hündürlük	Tezlik
Tembr	Harmonikalar
İnfrasəs	Tezlik $< 20$ Hs
Ultrasəs	Tezlik $> 20000$ Hs

Səsin əsas xassələri və insan eşitmə diapazonu (20–20000 Hs).

✎Tezlikdən dalğa uzunluğu

1Verilənlər: $v = 340$ m/s, $\nu = 170$ Hs
2Düstur: $\lambda = v/\nu$
3Hesablama: $\lambda = 340/170 = 2$ m
4Cavab: $\lambda = 2$ m

✎Exo ilə məsafənin tapılması

1Verilənlər: $v = 340$ m/s, $t = 2$ s (gediş-qayıdış)
2Düstur: $s = v \cdot t/2$
3Hesablama: $s = 340 \cdot 2/2 = 340$ m
4Cavab: Məsafə $= 340$ m

🚫Tez-tez səhv

Dalğa uzunluğunu $\lambda = v \cdot \nu$ kimi vurma ilə tapmayın; düzgün düstur $\lambda = v/\nu$ -dir. Məsələn, $v = 8$ , $\nu = 2$ üçün $\lambda = 8/2 = 4$ m, 16 m deyil.

⚠️Diqqət

Exo məsələlərində səs maneəyə qədər gedib qayıdır: tam yol $2s = v \cdot t$ . Maneəyə qədər məsafə bunun yarısıdır, yoxsa cavab 2 dəfə böyük çıxar.

⚠️Diqqət

Dalğa bir mühitdən başqasına keçəndə tezlik dəyişmir, sürət və dalğa uzunluğu isə dəyişir. $\lambda = v/\nu$ olduğundan sürət neçə dəfə artarsa, $\lambda$ da bir o qədər artar.

💡Qeyd

Səs sürəti mühitə görə artır: hava ( $\approx 340$ m/s) $<$ su $<$ bərk cisim (polad). Vakuumda mexaniki dalğa, o cümlədən səs yayıla bilmir.

Qaydalar

1Dalğa uzunluğu: $\lambda = v \cdot T = v/\nu$ .
2Dalğanın sürəti: $v = \lambda \cdot \nu = \lambda/T$ .
3Tezlik və period: $\nu = 1/T$ .
4Exo (əks-səda): səsin gediş-qayıdış məsafəsi $2s = v \cdot t$ , deməli $s = v \cdot t/2$ .
5Rezonans: xarici təsirin tezliyi sistemin məxsusi tezliyinə bərabər olduqda amplituda maksimumdur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq

Mexaniki dalğalar və səs

Qrafiklər

Əsas terminlər

Qaydalar

Məşq