egc-2.1· Fəsil 2: Kimyəvi reaksiyalar· ~14 dəq

Reaksiyaların təsnifatı və tənlikləşdirmə

Reaksiya növləri, ekzo/endotermik proseslər, tənliklərin əmsallaşdırılması və ion mübadilə reaksiyalarının getmə şərtləri

Kimyəvi reaksiyalar reaktivlərin və məhsulların sayına görə dörd əsas növə bölünür: birləşmə (bir neçə maddədən bir maddə alınır), parçalanma (bir maddədən bir neçə maddə alınır), əvəzetmə (sadə maddə mürəkkəb maddədəki elementi əvəz edir) və mübadilə (iki mürəkkəb maddə tərkib hissələrini dəyişir). İstilik effektinə görə reaksiyalar ekzotermik (istilik ayrılır, $+Q$ ) və endotermik (istilik udulur, $-Q$ ) olur. Kütlənin saxlanması qanununa görə reaksiyada hər elementin atomlarının sayı hər iki tərəfdə bərabər olmalıdır, ona görə tənlik əmsallaşdırılır. İon mübadilə reaksiyaları yalnız çöküntü, qaz və ya zəif elektrolit (su) əmələ gəldikdə sona qədər gedir.

📌Nümunə

Məsələn: $BaCl_2 + Na_2SO_4 \rightarrow BaSO_4{\downarrow} + 2NaCl$ reaksiyası ağ $BaSO_4$ çöküntüsü əmələ gətirdiyi üçün sona qədər gedir.

Əsas terminlər

Birləşmə reaksiyası — Bir neçə maddədən bir mürəkkəb maddə alınan reaksiya:

A + B \rightarrow AB

Parçalanma reaksiyası — Bir maddədən bir neçə maddə alınan reaksiya:

AB \rightarrow A + B

Əvəzetmə reaksiyası — Sadə maddənin mürəkkəb maddədəki elementi əvəz etdiyi reaksiya:

A + BC \rightarrow AC + B

Mübadilə reaksiyası — İki mürəkkəb maddənin tərkib hissələrini dəyişdiyi reaksiya:

AB + CD \rightarrow AD + CB

Ekzotermik reaksiya — İstiliyin ayrıldığı (

+Q

) reaksiya, məsələn yanma prosesləri.

Kütlənin saxlanması qanunu — Reaksiyada hər elementin atom sayı sol və sağ tərəfdə bərabər olmalıdır.

Reaksiya növlərinin təsnifatı

Növ	Sxem	Nümunə
Birləşmə	$A + B \rightarrow AB$	$CaO + CO_2 \rightarrow CaCO_3$
Parçalanma	$AB \rightarrow A + B$	$CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2$
Əvəzetmə	$A + BC \rightarrow AC + B$	$Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2{\uparrow}$
Mübadilə	$AB + CD \rightarrow AD + CB$	$NaOH + HCl \rightarrow NaCl + H_2O$

Reaktiv və məhsulların sayına görə dörd əsas növ.

İon mübadilə reaksiyasının getmə şərtləri

Şərt	İşarə	Nümunə
Çöküntü əmələ gəlir	↓	$BaCl_2 + Na_2SO_4 \rightarrow BaSO_4{\downarrow} + 2NaCl$
Qaz ayrılır	↑	$Na_2CO_3 + 2HCl \rightarrow 2NaCl + H_2O + CO_2{\uparrow}$
Zəif elektrolit (su)	—	$HNO_3 + KOH \rightarrow KNO_3 + H_2O$
Şərt yoxdur	getmir	$NaCl + KNO_3 \rightarrow$ reaksiya getmir

Reaksiya yalnız bu üç şərtdən biri olduqda sona qədər gedir.

✎Propanın yanma tənliyini balanslaşdırmaq

1Sxem: $C_3H_8 + O_2 \rightarrow CO_2 + H_2O$
2Karbon: 3 C atomu $\rightarrow 3CO_2$
3Hidrogen: 8 H atomu $\rightarrow 4H_2O$
4Oksigen: Sağda $3 \cdot 2 + 4 = 10$ O $\rightarrow 5O_2$
5Tənlik: $C_3H_8 + 5O_2 \rightarrow 3CO_2 + 4H_2O$
6Əmsallar cəmi: $1 + 5 + 3 + 4 = 13$

✎Kütlənin saxlanması ilə su kütləsi

1Tənlik: $2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O$
2Verilən: 4 q $H_2$ və 32 q $O_2$ tam reaksiyaya girir
3Qanun: Reaksiyada kütlə saxlanır
4Hesab: $m(H_2O) = 4\text{ q} + 32\text{ q} = 36\text{ q}$
5Cavab: 36 q su alınır

🚫Tez-tez səhv

Əmsallar cəmində yazılmamış 1-ləri unutmayın: $CH_4 + 2O_2 \rightarrow CO_2 + 2H_2O$ cəmi $1 + 2 + 1 + 2 = 6$ , yalnız $2 + 2$ deyil.

⚠️Diqqət

Ekzotermik ( $+Q$ ) və endotermik ( $-Q$ ) işarələrini qarışdırmayın: yanma və birləşmə adətən $+Q$ , parçalanma çox vaxt $-Q$ olur.

⚠️Diqqət

İon mübadilə reaksiyası yalnız çöküntü (↓), qaz (↑) və ya su əmələ gələrsə gedir; $NaCl + KNO_3$ kimi qarışıqda getmir.

💡Qeyd

Növü təyin edərkən reaktiv və məhsul sayına baxın: bir maddə → çox = parçalanma, çox → bir = birləşmə.

💡Qeyd

Əvəzetmədə mütləq bir sadə maddə iştirak edir ( $Zn + 2HCl$ ); mübadilədə isə hər iki reaktiv mürəkkəbdir.

Qaydalar

1Birləşmə: $A + B \rightarrow AB$ ; parçalanma: $AB \rightarrow A + B$ ; əvəzetmə: $A + BC \rightarrow AC + B$ ; mübadilə: $AB + CD \rightarrow AD + CB$ .
2Kütlənin saxlanması: hər elementin atom sayı tənliyin sol və sağ tərəfində bərabər olmalıdır.
3Ekzotermik reaksiyada istilik ayrılır ( $+Q$ ), endotermikdə istilik udulur ( $-Q$ ).
4İon mübadilə reaksiyası yalnız çöküntü (↓), qaz (↑) və ya su (zəif elektrolit) əmələ gələrsə gedir.
5Əmsalların cəmini hesablayarkən qarşısında yazılmamış 1 əmsalları da nəzərə alın.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq