g9f-4.5· Fəsil 4: Atom və atom nüvəsi· ~13 dəq

Radiasiyanın bioloji təsiri və dozimetriya

Udulma dozası, ekvivalent doza və radiasiyadan mühafizə

İonlaşdırıcı şüalanma ( $\alpha$ , $\beta$ , $\gamma$ şüaları) canlı toxumadan keçərkən atom və molekulları ionlaşdırır, hüceyrələri zədələyir və bioloji təsir göstərir. Bu təsiri kəmiyyətcə qiymətləndirmək üçün dozimetriya kəmiyyətlərindən istifadə olunur. Udulma dozası $D$ maddənin vahid kütləsinin udduğu şüalanma enerjisidir: $D = E/m$ , vahidi Qrey (Qr), $1 \text{ Qr} = 1 \text{ C/kq}$ . Lakin eyni doza müxtəlif şüalar üçün fərqli bioloji ziyan verir, ona görə ekvivalent doza $H = D \cdot k$ anlayışı daxil edilir; burada $k$ — şüalanmanın keyfiyyət (ziyan) əmsalıdır ( $\beta$ və $\gamma$ üçün $k \approx 1$ , $\alpha$ üçün $k \approx 20$ ), vahidi Zivert (Zv). Radiasiyadan mühafizənin üç əsas üsulu var: məsafə (uzaqlaşmaq), vaxt (təsir müddətini azaltmaq) və ekran (qurğuşun, beton kimi maneələrdən istifadə).

📌Nümunə

Məsələn: kütləsi $m = 2 \text{ kq}$ olan toxuma $E = 0,1 \text{ C}$ enerji udarsa, udulma dozası $D = E/m = 0,1/2 = 0,05 \text{ Qr}$ olur; bu, $\gamma$ şüalanması ( $k = 1$ ) üçün ekvivalent doza $H = D \cdot k = 0,05 \cdot 1 = 0,05 \text{ Zv}$ deməkdir.

Əsas terminlər

İonlaşdırıcı şüalanma — Canlı toxumadan keçərkən atom və molekulları ionlaşdıran, hüceyrələri zədələyən şüalanma (

\alpha

\beta

\gamma

Dozimetriya — Radiasiyanın bioloji təsirini kəmiyyətcə qiymətləndirən elm sahəsi.

Udulma dozası (

D

) — Maddənin vahid kütləsinin udduğu şüalanma enerjisi:

D = E/m

, vahidi Qrey (Qr).

Ekvivalent doza (

H

) — Bioloji ziyanı nəzərə alan doza:

H = D \cdot k

, vahidi Zivert (Zv).

Keyfiyyət əmsalı (

k

) — Şüalanmanın ziyan əmsalı;

\beta

və

\gamma

üçün

k \approx 1

\alpha

üçün

k \approx 20

Radiasiyadan mühafizə — Dozanı azaltmaq üçün üç üsul: məsafə, vaxt və ekran (qurğuşun, beton).

Dozimetriya kəmiyyətləri

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Udulma dozası	$D$	$D = E/m$	Qrey (Qr)
Ekvivalent doza	$H$	$H = D \cdot k$	Zivert (Zv)
Udulan enerji	$E$	$E = D \cdot m$	Coul (C)
Keyfiyyət əmsalı	$k$	$k = H/D$	vahidsiz

$1 \text{ Qr} = 1 \text{ C/kq}$ ; ekvivalent doza udulma dozasının $k$ əmsalına vurulması ilə tapılır.

Şüalanma növlərinin keyfiyyət əmsalı

Şüalanma	Keyfiyyət əmsalı $k$	Bioloji ziyan
$\beta$ şüaları	$k \approx 1$	az
$\gamma$ şüaları	$k \approx 1$	az
$\alpha$ şüaları	$k \approx 20$	ən təhlükəli

Eyni udulma dozasında $\alpha$ şüaları $\gamma$ -dan 20 dəfə çox bioloji ziyan verir.

✎

\alpha

şüalanmada ekvivalent doza

1Verilənlər: $m = 2,5 \text{ kq}$ , $E = 0,5 \text{ C}$ , $\alpha$ şüalanma ( $k = 20$ ).
2Udulma dozası: $D = E/m = 0,5/2,5 = 0,2 \text{ Qr}$ .
3Ekvivalent doza: $H = D \cdot k = 0,2 \cdot 20 = 4 \text{ Zv}$ .

✎Qarışıq şüalanmada ümumi ekvivalent doza

1Verilənlər: $\beta$ -dan $D_1 = 0,02 \text{ Qr}$ ( $k = 1$ ), $\alpha$ -dan $D_2 = 0,01 \text{ Qr}$ ( $k = 20$ ).
2 $\beta$ payı: $H_1 = D_1 \cdot k = 0,02 \cdot 1 = 0,02 \text{ Zv}$ .
3 $\alpha$ payı: $H_2 = D_2 \cdot k = 0,01 \cdot 20 = 0,2 \text{ Zv}$ .
4Cəm: $H = H_1 + H_2 = 0,02 + 0,2 = 0,22 \text{ Zv}$ .

🚫Tez-tez səhv

$D = E/m$ düsturunu tərsinə ( $m/E$ ) yazmayın; doza udulan enerjinin kütləyə nisbətidir.

⚠️Diqqət

Ekvivalent dozada hər şüa üçün öz $k$ -sını ayrıca tətbiq edin: $\alpha$ üçün $k = 20$ , $\beta$ və $\gamma$ üçün $k = 1$ .

⚠️Diqqət

Vahidləri qarışdırmayın: udulma dozası Qr, ekvivalent doza Zv, udulan enerji C-dir.

💡Qeyd

Şüalanma intensivliyi məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir: məsafə 2 dəfə artarsa doza $2^2 = 4$ dəfə azalır.

Qaydalar

1İonlaşdırıcı şüalanma ( $\alpha$ , $\beta$ , $\gamma$ ) toxumanı ionlaşdıraraq bioloji ziyan verir.
2Udulma dozası: $D = E/m$ , vahidi Qrey (Qr); $1 \text{ Qr} = 1 \text{ C/kq}$ .
3Ekvivalent doza: $H = D \cdot k$ , vahidi Zivert (Zv); $k$ — keyfiyyət əmsalı.
4Keyfiyyət əmsalı: $\beta$ və $\gamma$ üçün $k \approx 1$ , $\alpha$ şüaları üçün $k \approx 20$ (ən təhlükəli).
5Mühafizənin üç üsulu: məsafə, vaxt və ekran (qurğuşun/beton).

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq