g9f-2.4· Fəsil 2: Maqnit sahəsi· ~12 dəq

Elektromaqnit və maddələrin maqnit xassələri

Solenoid, elektromaqnit, tətbiqləri və maqnit nüfuzluğu

Cərəyanlı sarğacın (solenoidin) daxilində maqnit sahəsi yaranır; sarğacın içərisinə dəmir nüvə qoyulduqda sahə kəskin güclənir və elektromaqnit alınır. Elektromaqnitin maqnit sahəsini gücləndirmək üçün cərəyanı və sarğı (dolaq) sayını artırmaq, həmçinin dəmir nüvə əlavə etmək olar. Elektromaqnitlər elektrik zəngi, rele, qaldırıcı kran və elektrik mühərriki kimi cihazlarda istifadə olunur. Maddələr maqnit sahəsinə fərqli reaksiya verir; bunu maqnit nüfuzluğu $\mu$ xarakterizə edir: ferromaqnitlər (dəmir, nikel — $\mu \gg 1$ ) sahəni güclü artırır, paramaqnitlər ( $\mu$ bir qədər $> 1$ ) zəif artırır, diamaqnitlər ( $\mu$ bir qədər $< 1$ ) isə zəiflədir. Nüvəli sarğacda induksiya $B = \mu \cdot B_0$ düsturu ilə hesablanır, burada $B_0$ — nüvəsiz (boş) sarğacın induksiyasıdır.

📌Nümunə

Məsələn: $B_0 = 0{,}002$ T və $\mu = 300$ olduqda $B = 300 \cdot 0{,}002 = 0{,}6$ T.

Əsas terminlər

Solenoid (sarğac) — Cərəyan keçdikdə daxilində maqnit sahəsi yaranan, məftildən sarınmış sarğac.

Elektromaqnit — İçərisinə dəmir nüvə qoyulmuş cərəyanlı sarğac; cərəyan kəsiləndə maqnitliyini itirir.

Maqnit nüfuzluğu

\mu

— Maddənin maqnit sahəsini neçə dəfə dəyişdiyini xarakterizə edən kəmiyyət;

B = \mu \cdot B_0

Ferromaqnit —

\mu \gg 1

olan maddə (dəmir, nikel, kobalt); maqnit sahəsini kəskin güclü artırır.

Paramaqnit —

\mu

bir qədər 1-dən böyük olan maddə (alüminium); sahəni cüzi, zəif gücləndirir.

Diamaqnit —

\mu < 1

olan maddə (mis); maqnit sahəsini bir qədər zəiflədir.

Maddələrin maqnit xassələri

Növ	Maqnit nüfuzluğu $\mu$	Sahəyə təsir	Nümunə
Ferromaqnit	$\mu \gg 1$	Kəskin gücləndirir	Dəmir, nikel, kobalt
Paramaqnit	$\mu$ bir qədər $> 1$	Zəif gücləndirir	Alüminium
Diamaqnit	$\mu < 1$	Bir qədər zəiflədir	Mis

Maqnit nüfuzluğu $\mu$ maddənin maqnit sahəsinə reaksiyasını təyin edir.

Sarğacda induksiya düsturu

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Maqnit induksiyası	$B$	$B = \mu \cdot B_0$	Tl
Boş sarğacın induksiyası	$B_0$	$B_0 = B / \mu$	Tl
Maqnit nüfuzluğu	$\mu$	$\mu = B / B_0$	vahidsiz

Nüvəli sarğacda induksiya boş sarğacınkından $\mu$ dəfə böyükdür.

✎Nüvə qoyulduqda induksiyanın tapılması

1Verilənlər: $B_0 = 0{,}002$ T, $\mu = 300$ , $B = ?$
2Düstur: $B = \mu \cdot B_0$
3Yerinə qoyuruq: $B = 300 \cdot 0{,}002$
4Cavab: $B = 0{,}6$ T

✎Maqnit nüfuzluğunun tapılması

1Verilənlər: $B_0 = 0{,}004$ T, $B = 0{,}8$ T, $\mu = ?$
2Düstur: $B = \mu \cdot B_0$ , buradan $\mu = B / B_0$
3Yerinə qoyuruq: $\mu = 0{,}8 / 0{,}004$
4Cavab: $\mu = 200$

🚫Tez-tez səhv

İnduksiya toplama ( $\mu + B_0$ ) və ya bölmə ( $B_0 / \mu$ ) ilə deyil, hasil $B = \mu \cdot B_0$ ilə hesablanır.

⚠️Diqqət

Vergülün yerinə diqqət edin: $400 \cdot 0{,}003 = 1{,}2$ T-dir, 0,12 yox. Düzgün əməl vurmadır.

💡Qeyd

Sahəni gücləndirmək üçün üç yol var: cərəyanı artır, sarğı sayını artır, dəmir nüvə qoy.

💡Qeyd

Elektromaqnitin üstünlüyü: cərəyanı kəsməklə yükü (krana, separatora) istənilən anda buraxmaq olur.

⚠️Diqqət

Nüvə üçün yumşaq dəmir götürülür: cərəyan kəsiləndə maqnitliyini tez itirir, polad isə qalıq maqnitlik saxlayır.

Qaydalar

1Elektromaqnit — içərisinə dəmir nüvə qoyulmuş cərəyanlı sarğacdır.
2Sahəni cərəyanı, sarğı sayını və dəmir nüvəni artırmaqla gücləndirmək olar.
3Maqnit nüfuzluğu $\mu$ : ferromaqnit ( $\mu \gg 1$ ), paramaqnit ( $\mu > 1$ ), diamaqnit ( $\mu < 1$ ).
4Nüvəli sarğacda induksiya: $B = \mu \cdot B_0$ .

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq