g9f-1.5· Fəsil 1: Müxtəlif mühitlərdə elektrik cərəyanı· ~13 dəq

Dövrə hissəsi və tam dövrə üçün Om qanunu

I=U/RI = U/R, EHQ, daxili müqavimət və I=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r)

Dövrənin homogen hissəsi üçün Om qanununa görə cərəyan şiddəti naqilin uclarındakı gərginliklə düz, müqaviməti ilə tərs mütənasibdir: I=U/RI = U/R, burada UU — V, RR — Om ilə ölçülür. Lakin real dövrədə cərəyan mənbəyinin daxilində də müqavimət (daxili müqavimət rr) vardır və mənbə elektrik hərəkət qüvvəsi (EHQ, ε\varepsilon) ilə xarakterizə olunur. Tam (qapalı) dövrə üçün Om qanunu I=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r) şəklindədir: cərəyan EHQ-yə düz, xarici və daxili müqavimətlərin cəminə tərs mütənasibdir. Xarici dövrədəki gərginlik (qısqaclardakı gərginlik) U=I⋅R=ε−I⋅rU = I \cdot R = \varepsilon - I \cdot r olur; deməli, cərəyan artdıqca mənbənin qısqaclarındakı gərginlik EHQ-dən kiçik olur. Naqillərin ardıcıl birləşməsində ümumi müqavimət toplanır (R=R1+R2R = R_1 + R_2), paralel birləşmədə isə tərslər toplanır.

📌Nümunə

Məsələn: ε=12\varepsilon = 12 V, R=5R = 5 Om, r=1r = 1 Om olduqda I=12/(5+1)=12/6=2I = 12/(5+1) = 12/6 = 2 A, qısqaclardakı gərginlik isə U=I⋅R=2⋅5=10U = I \cdot R = 2 \cdot 5 = 10 V olur.

Qrafiklər

Sadə elektrik dövrəsi: batareya, rezistor və ampermetr; Om qanunu I = U/R
Sadə elektrik dövrəsi: batareya, rezistor və ampermetr; Om qanunu I = U/R

Əsas terminlər

Dövrə hissəsi üçün Om qanunu — Cərəyan şiddəti gərginliklə düz, müqavimətlə tərs mütənasibdir: I=U/RI = U/R.
Elektrik hərəkət qüvvəsi (EHQ, ε\varepsilon) — Cərəyan mənbəyini xarakterizə edən kəmiyyət; Volt (V) ilə ölçülür.
Daxili müqavimət (rr) — Cərəyan mənbəyinin daxilindəki müqavimət; Om ilə ölçülür.
Tam dövrə üçün Om qanunu — Cərəyan EHQ-yə düz, xarici və daxili müqavimətlərin cəminə tərs mütənasibdir: I=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r).
Qısqaclardakı gərginlik — Xarici dövrədəki gərginlik: U=I⋅R=ε−I⋅rU = I \cdot R = \varepsilon - I \cdot r; həmişə EHQ-dən kiçik və ya bərabər.
Qısaqapanma cərəyanı — Xarici müqavimət R=0R = 0 olduqda maksimum cərəyan: I=ε/rI = \varepsilon/r.
Əsas kəmiyyətlər və vahidləri
KəmiyyətİşarəDüsturVahid
Cərəyan şiddətiIII=U/RI = U/RA
GərginlikUUU=I⋅RU = I \cdot RV
MüqavimətRRR=U/IR = U/IOm
EHQε\varepsilonε=U+I⋅r\varepsilon = U + I \cdot rV
Tam dövrə cərəyanıIII=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r)A

Dövrə hissəsi və tam dövrə üçün əsas düsturlar.

Ardıcıl və paralel birləşmə
BirləşməÜmumi müqavimətNümunə
ArdıcılR=R1+R2R = R_1 + R_23+6=93 + 6 = 9 Om
Paralel1R=1R1+1R2\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}13+16→2\frac{1}{3} + \frac{1}{6} \rightarrow 2 Om

İki müqavimətin birləşmə qaydaları.

✎Tam dövrə üçün Om qanunu (ε=12\varepsilon = 12 V, R=5R = 5 Om, r=1r = 1 Om)
  1. 1Ümumi müqavimət: R+r=5+1=6R + r = 5 + 1 = 6 Om.
  2. 2Cərəyan şiddəti: I=ε/(R+r)=12/6=2I = \varepsilon/(R+r) = 12/6 = 2 A.
  3. 3Qısqac gərginliyi: U=I⋅R=2⋅5=10U = I \cdot R = 2 \cdot 5 = 10 V (EHQ-dən kiçik).
✎Paralel birləşmə (R1=3R_1 = 3 Om, R2=6R_2 = 6 Om)
  1. 1Tərslərin cəmi: 1R=13+16=26+16=36\frac{1}{R} = \frac{1}{3} + \frac{1}{6} = \frac{2}{6} + \frac{1}{6} = \frac{3}{6}.
  2. 2Tərsi sadələşdir: 1R=12\frac{1}{R} = \frac{1}{2}.
  3. 3Ümumi müqavimət: R=2R = 2 Om (hər bir müqavimətdən kiçikdir).
🚫Tez-tez səhv

Tam dövrədə daxili müqaviməti unutmayın: I=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r), I=ε/RI = \varepsilon/R yox. Məsələn ε=10\varepsilon=10, R=4R=4, r=1r=1 olduqda I=10/5=2I = 10/5 = 2 A, 10/410/4 deyil.

⚠️Diqqət

Müqavimətlər cəmlənir (R+rR+r), fərq götürülmür. Düsturda EHQ suratda, müqavimətlərin cəmi məxrəcdə olmalıdır.

⚠️Diqqət

I=U/RI = U/R-də bölmə aparın, vurma yox: U=12U=12 V, R=4R=4 Om →\rightarrow I=12/4=3I = 12/4 = 3 A, 4848 deyil.

💡Qeyd

Qısqac gərginliyi U=ε−I⋅rU = \varepsilon - I \cdot r həmişə EHQ-dən kiçikdir; yalnız cərəyan sıfır olduqda U=εU = \varepsilon olur.

💡Qeyd

Qısaqapanmada (R=0R = 0) məxrəcdə yalnız rr qalır: I=ε/rI = \varepsilon/r — bu maksimum cərəyandır.

Qaydalar

  1. 1Dövrə hissəsi üçün Om qanunu: I=U/RI = U/R (UU — V, RR — Om, II — A).
  2. 2Tam dövrə üçün Om qanunu: I=ε/(R+r)I = \varepsilon/(R+r); ε\varepsilon — EHQ, rr — daxili müqavimət.
  3. 3Qısqaclardakı gərginlik: U=I⋅R=ε−I⋅rU = I \cdot R = \varepsilon - I \cdot r (həmişə EHQ-dən kiçik və ya bərabər).
  4. 4Ardıcıl birləşmədə R=R1+R2R = R_1 + R_2; paralel birləşmədə 1R=1R1+1R2\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}.
  5. 5Qısaqapanmada (R=0R = 0) cərəyan maksimumdur: I=ε/rI = \varepsilon/r.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq