phys6-3.5· III Bölmə: Maddənin quruluşu· ~14 dəq

Sıxlıq

Sıxlıq anlayışı, düsturu (ρ = m / V), BS vahidi (kq/m³), q/sm³ ilə əlaqə, suyun sıxlığı istinad qiymət kimi, müxtəlif maddələrin sıxlığının müqayisəsi, üzmə-batma prinsipi (sıxlıq fərqinə əsasən).

SIXLIQ — maddəni xarakterizə edən vacib fiziki kəmiyyətdir. Sıxlıq maddənin vahid həcmə düşən kütləsini göstərir. Başqa sözlə, eyni həcmdə olan müxtəlif maddələrin kütləsi fərqli olduğu üçün onların sıxlığı da fərqlidir.

📌Nümunə

Məsələn, 1 sm³ dəmirin kütləsi təqribən 7.8 qram, 1 sm³ suyun kütləsi isə 1 qramdır. Bu o deməkdir ki, dəmirin sıxlığı suyun sıxlığından təxminən 7.8 dəfə böyükdür. Sıxlıq düsturu: SIXLIQ = KÜTLƏ / HƏCM, yəni ρ = m / V. Burada ρ (yunanca 'ro' hərfi) sıxlığı, m kütləni, V isə həcmi göstərir. Düsturdan göründüyü kimi, sıxlıq HƏM kütlədən, HƏM DƏ həcmdən asılıdır — təkcə kütlə böyük olduğu üçün sıxlığın da böyük olması şərt deyil. Məsələn, böyük bir taxta salın kütləsi böyükdür, lakin həcmi də böyük olduğu üçün sıxlığı sudan kiçikdir — buna görə də üzür. Kiçik bir dəmir mismarın kütləsi kiçik olsa da, həcmi də çox kiçik olduğundan sıxlığı sudan böyükdür — buna görə batır. BS-də sıxlıq vahidi kq/m³ (kiloqram bölünsün kubmetr)-dir. Praktikada q/sm³ (qram bölünsün kub santimetr) də geniş istifadə olunur. Bu iki vahid arasında əlaqə: 1 q/sm³ = 1000 kq/m³. Yəni 1 q/sm³ sıxlıq, 1000 kq/m³-ə bərabərdir. SUYUN SIXLIĞI 1 q/sm³ = 1000 kq/m³-dir. Bu, ən çox istinad götürülən qiymətdir — sıxlıq müqayisələrində əsas etalon rolunu oynayır. SIXLIĞA GÖRƏ ÜZMƏ-BATMA PRİNSİPİ: bir cismin mayedə üzməsi və ya batması onun sıxlığının mayenin sıxlığı ilə müqayisəsindən asılıdır. Əgər cismin sıxlığı mayenin sıxlığından KİÇİKDİRSƏ, cisim mayedə ÜZÜR. Əgər cismin sıxlığı mayenin sıxlığından BÖYÜKDÜRSƏ, cisim mayedə BATIR. Məsələn: yağ suda üzür — çünki yağın sıxlığı (≈0.9 q/sm³) suyun sıxlığından (1 q/sm³) kiçikdir. Dəmir suda batır — çünki dəmirin sıxlığı (≈7.8 q/sm³) suyun sıxlığından böyükdür. ÜMUMİ SƏHVLƏR: (1) Sıxlığın yalnız kütlədən asılı olduğunu düşünmək — sıxlıq həm kütlədən, həm də həcmdən asılıdır. (2) Böyük kütləli cismin mütləq batacağını zənn etmək — böyük taxta sal üzür, kiçik dəmir batır; əsas olan sıxlıq fərqidir. (3) Cismin ölçüləri (parçası kəsildikdə) dəyişdikdə sıxlığının da dəyişəcəyini düşünmək — maddənin sıxlığı onun növündən asılıdır, ölçülərindən yox. Bir kərpicin sıxlığı ilə onun yarısının sıxlığı eynidir.

Qrafiklər

Sıxlıq: eyni həcmli taxta (yüngül, üzür) və dəmir (ağır, batır) kubları, ρ = m/V
Sıxlıq: eyni həcmli taxta (yüngül, üzür) və dəmir (ağır, batır) kubları, ρ = m/V

Əsas terminlər

Sıxlıq — Maddənin vahid həcmə düşən kütləsini göstərən fiziki kəmiyyət. ρ\rho (ro) hərfi ilə işarə olunur.
Kütlə (mm) — Cismdəki maddə miqdarını göstərən fiziki kəmiyyət. BS-də vahidi kq (kiloqram)-dır.
Həcm (VV) — Cismin tutduğu fəzanın ölçüsü. BS-də vahidi m³ (kubmetr)-dir.
Sıxlıq düsturu — ρ=m/V\rho = m / V. Sıxlıq kütlənin həcmə bölünməsi ilə hesablanır.
Sıxlıq vahidləri — BS vahidi: kq/m³. Praktik vahid: q/sm³. 1 q/sm3=1000 kq/m31\ \text{q/sm}^3 = 1000\ \text{kq/m}^3.
Üzmə-batma prinsipi — Cismin sıxlığı mayenin sıxlığından kiçikdirsə cisim üzür, böyükdürsə cisim batır. Suyun sıxlığı 1 q/sm3=1000 kq/m31\ \text{q/sm}^3 = 1000\ \text{kq/m}^3 istinad qiymətdir.
Bəzi maddələrin sıxlığı və suda davranışı
MaddəSıxlıq (q/sm³)Sıxlıq (kq/m³)Suda davranışı
Su1110001000— (istinad qiyməti)
Yağ≈0.9\approx 0.9≈900\approx 900Üzür (sıxlığı sudan kiçik)
Dəmir≈7.8\approx 7.8≈7800\approx 7800Batır (sıxlığı sudan böyük)
Taxta (sal)<1< 1<1000< 1000Üzür (sıxlığı sudan kiçik)

Sıxlıq qiymətlərinin suyun sıxlığı (1 q/sm31\ \text{q/sm}^3) ilə müqayisəsi üzmə-batma prinsipini izah edir.

✎Dəmir parçasının sıxlığının hesablanması
  1. 1Verilənlər: Kütlə: m=78 qm = 78\ \text{q}, Həcm: V=10 sm3V = 10\ \text{sm}^3
  2. 2Düstur: ρ=m/V\rho = m / V
  3. 3Hesablama: ρ=78/10=7.8 q/sm3\rho = 78 / 10 = 7.8\ \text{q/sm}^3
  4. 4Su ilə müqayisə: Suyun sıxlığı 1 q/sm31\ \text{q/sm}^3-dür. Dəmirin sıxlığı (7.8 q/sm37.8\ \text{q/sm}^3) sudan böyükdür.
  5. 5Nəticə: Dəmirin sıxlığı 7.8 q/sm37.8\ \text{q/sm}^3-dür. Sıxlığı sudan böyük olduğu üçün dəmir parçası suda batır.
🚫Tez-tez səhv

Sıxlığın yalnız kütlədən asılı olduğunu düşünmək: sıxlıq həm kütlədən, həm də həcmdən asılıdır. Böyük kütləli taxta sal üzür, kiçik kütləli dəmir mismar batır — əsas olan sıxlıq fərqidir.

🚫Tez-tez səhv

Cismin parçası kəsildikdə sıxlığının dəyişəcəyini düşünmək: maddənin sıxlığı onun növündən asılıdır, ölçülərindən yox. Bütöv kərpiclə onun yarısının sıxlığı eynidir.

💡Qeyd

Sıxlığı yadda saxlamaq üçün "nə qədər sıx yığılıb" sözünü xatırlayın — maddə hissəcikləri bir-birinə nə qədər sıx yığılıbsa, sıxlıq bir o qədər böyükdür.

Qaydalar

  1. 1Sıxlıq — maddənin vahid həcmə düşən kütləsidir; maddəni xarakterizə edən vacib fiziki kəmiyyətdir.
  2. 2Sıxlıq düsturu: ρ = m / V (sıxlıq = kütlə / həcm).
  3. 3BS-də sıxlıq vahidi kq/m³-dir; praktikada q/sm³ də geniş istifadə olunur.
  4. 41 q/sm³ = 1000 kq/m³.
  5. 5Suyun sıxlığı 1 q/sm³ = 1000 kq/m³ — ən çox istinad götürülən qiymətdir.
  6. 6Eyni həcmli müxtəlif maddələrin kütləsi sıxlıqlarına görə fərqlidir.
  7. 7Sıxlığı mayenin sıxlığından KİÇİK olan cisim mayedə ÜZÜR.
  8. 8Sıxlığı mayenin sıxlığından BÖYÜK olan cisim mayedə BATIR.
  9. 9Sıxlıq HƏM kütlədən, HƏM DƏ həcmdən asılıdır — yalnız kütlədən asılı deyil.
  10. 10Maddənin sıxlığı onun növündən asılıdır; cismin ölçüləri dəyişdikdə sıxlığı dəyişməz (məsələn, bir kərpicin və onun sınmış parçasının sıxlığı eynidir).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq