phys6-3.3· III Bölmə: Maddənin quruluşu· ~15 dəq

Maddənin ölçülə bilən xassələri: həcm və onun ölçülməsi

Həcm anlayışı, ölçü vahidləri (m³, L, sm³, ml), düzgün və düzgünsüz formalı cisimlərin həcminin tapılması üsulları, həcm ölçü cihazları.

HƏCM — cismin fəzada TUTDUĞU YERDİR; maddənin ölçülə bilən əsas xassələrindən biridir. Hər bir cisim, istər bərk, istər maye, istərsə də qaz halında olsun, müəyyən həcmə malikdir. BS-də (Beynəlxalq Vahidlər Sistemində) həcm vahidi KUB METR (m³)-dır — bu, kənarı 1 m olan kubun həcmidir. Praktikada daha çox istifadə olunan vahidlər: LİTR (L) — mayelər üçün əsas vahiddir. 1 L = 1 dm³ = 1000 sm³ = 1000 ml. Yəni 1 litrlik qabın həcmi 1 kub desimetrə bərabərdir. KUB SANTİMETR (sm³) — kiçik həcmlər üçün istifadə olunur; 1 sm³ = 1 ml. Bu o deməkdir ki, 1 millilitr maye 1 sm³ həcm tutur. Vahidlər arasında əsas əlaqələr: 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 L = 1 000 000 sm³. Həcmi ölçmək üçün iki əsas üsul var: (1) DÜZGÜN FORMALI cisimlərin həcmi riyazi düsturlarla hesablanır.

📌Nümunə

Məsələn, düzbucaqlı paralelepiped (məsələn, qutu, kərpic) üçün V = uzunluq × en × hündürlük. Kub üçün V = a³ (a kənar uzunluğudur). (2) DÜZGÜNSÜZ FORMALI cisimlərin (məsələn, daş, açar, heykəlcik) həcmi isə MAYEYƏ SALMA ÜSULU ilə ölçülür. Bu üsulun mahiyyəti: ölçü silindrinə (menzurkaya) müəyyən qədər su tökülür, ilkin suyun həcmi (V₁) qeyd olunur; sonra ölçüləcək cisim ehtiyatla suya salınır, suyun səviyyəsi qalxır, yeni həcm (V₂) qeyd olunur; cismin həcmi V = V₂ − V₁ kimi hesablanır. Bu üsul Arximed prinsipinə əsaslanır: mayeyə salınan cisim öz həcmi qədər mayeni sıxışdırıb çıxarır. Cisim TAMAMİLƏ suya batmalıdır (üzən cisimlərin həcmi bu üsulla ölçülə bilməz). HƏCM ÖLÇÜ CİHAZLARI: ölçü silindri (menzurka) — müxtəlif tutumlu (50 ml, 100 ml, 250 ml, 500 ml) silindrik qab, üzərində bölgülər var, mayelərin həcmini dəqiq ölçmək üçündür; ölçü qabı (ölçü stəkanı) — mətbəxdə və laboratoriyada istifadə olunur; pipetka — kiçik həcmli mayeləri dəqiq götürmək üçün. Ümumi səhvlər: (1) Həcmi kütlə ilə qarışdırmaq — həcm cismin tutduğu fəza, kütlə isə maddə miqdarıdır. (2) 1 L = 1 m³ olduğunu düşünmək — bu yanlışdır! 1 L = 1 dm³-dür; 1 m³ = 1000 L. (3) Düzgünsüz cisim üçün də həcmi düsturla hesablamağa çalışmaq — düzgünsüz cisimlər üçün yalnız mayeyə salma üsulu işləyir.

Qrafiklər

Menzurkada batırma üsulu ilə həcmin ölçülməsi: cisim suya salınanda səviyyə V1-dən V2-yə qalxır
Menzurkada batırma üsulu ilə həcmin ölçülməsi: cisim suya salınanda səviyyə V1-dən V2-yə qalxır

Əsas terminlər

Həcm — Cismin fəzada tutduğu yerdir; maddənin ölçülə bilən əsas xassələrindən biridir.
Kub metr (m³) — BS-də (Beynəlxalq Vahidlər Sistemində) həcm vahididir; kənarı 1 m1\ \text{m} olan kubun həcminə bərabərdir.
Litr (L) — Mayelər üçün əsas həcm vahididir. 1 L=1 dm3=1000 sm3=1000 ml1\ \text{L} = 1\ \text{dm}^3 = 1000\ \text{sm}^3 = 1000\ \text{ml}.
Menzurka (ölçü silindri) — Üzərində bölgüləri olan silindrik qabdır; mayelərin həcmini dəqiq ölçmək üçün istifadə olunur. Müxtəlif tutumlu olur: 50 ml50\ \text{ml}, 100 ml100\ \text{ml}, 250 ml250\ \text{ml}, 500 ml500\ \text{ml}.
Mayeyə salma üsulu — Düzgünsüz formalı cisimlərin həcminin ölçülmə üsuludur. Cisim suya salınır, suyun səviyyə qalxmasından cismin həcmi V=V2−V1V = V_2 - V_1 düsturu ilə tapılır.
Düzbucaqlı paralelepiped — Düzgün formalı cisim növüdür (məsələn, qutu, kərpic). Həcmi V=uzunluq×en×hu¨ndu¨rlu¨kV = \text{uzunluq} \times \text{en} \times \text{hündürlük} düsturu ilə hesablanır.
Həcm vahidləri arasında əlaqələr
Böyük vahidOrta vahidKiçik vahidƏlaqə
1 m31\ \text{m}^31000 dm31000\ \text{dm}^31 000 000 sm31\,000\,000\ \text{sm}^31 m3=1000 L1\ \text{m}^3 = 1000\ \text{L}
1 dm31\ \text{dm}^31 L1\ \text{L}1000 sm31000\ \text{sm}^31 L=1000 ml1\ \text{L} = 1000\ \text{ml}
1 sm31\ \text{sm}^31 ml1\ \text{ml}—1 sm3=1 ml1\ \text{sm}^3 = 1\ \text{ml}

Həcm vahidlərinin bir-birinə çevrilməsi. Əsas qayda: 1 L=1 dm31\ \text{L} = 1\ \text{dm}^3, 1 L≠1 m31\ \text{L} \neq 1\ \text{m}^3.

✎Daşın həcminin mayeyə salma üsulu ilə tapılması
  1. 11. İlkin həcmi təyin et: Menzurkaya 50 ml50\ \text{ml} su tökülür. Suyun ilkin həcmi: V1=50 mlV_1 = 50\ \text{ml}.
  2. 22. Cismi suya sal: Daş ehtiyatla suya salınır. Daş tamamilə suya batmalıdır. Suyun səviyyəsi qalxır.
  3. 33. Son həcmi oxu: Menzurkada suyun yeni səviyyəsi 80 ml80\ \text{ml} göstərir. Son həcm: V2=80 mlV_2 = 80\ \text{ml}.
  4. 44. Həcmi hesabla: Daşın həcmi suyun səviyyə fərqinə bərabərdir: V=V2−V1=80 ml−50 ml=30 mlV = V_2 - V_1 = 80\ \text{ml} - 50\ \text{ml} = 30\ \text{ml}. Daş 30 sm330\ \text{sm}^3 həcmə malikdir (1 ml=1 sm31\ \text{ml} = 1\ \text{sm}^3).
🚫Tez-tez səhv

1 L=1 m31\ \text{L} = 1\ \text{m}^3 olduğunu düşünmək YANLIŞDIR! 1 L=1 dm31\ \text{L} = 1\ \text{dm}^3-dür. 1 m3=1000 L1\ \text{m}^3 = 1000\ \text{L} olduğunu yadda saxla.

⚠️Diqqət

Mayeyə salma üsulunda cisim TAMAMİLƏ suya batmalıdır. Üzən cisimlərin (məsələn, mantar, taxta parçası) həcmi bu üsulla ölçülə bilməz — belə cisimləri suya batırmaq üçün əlavə yükdən istifadə etmək lazımdır.

Qaydalar

  1. 1Həcm — cismin fəzada tutduğu yerdir; maddənin ölçülə bilən əsas xassələrindən biridir.
  2. 2BS-də həcm vahidi kub metr (m³)-dır — kənarı 1 m olan kubun həcmi.
  3. 31 litr (L) = 1 dm³ = 1000 sm³ = 1000 ml. 1 L ≠ 1 m³!
  4. 41 sm³ = 1 ml — kub santimetr və millilitr eyni həcmə bərabərdir.
  5. 51 m³ = 1000 dm³ = 1000 L = 1 000 000 sm³.
  6. 6Düzgün formalı cisimlərin həcmi riyazi düsturlarla hesablanır: düzbucaqlı paralelepiped üçün V = uzunluq × en × hündürlük.
  7. 7Düzgünsüz formalı cisimlərin həcmi mayeyə salma üsulu ilə ölçülür: V = V₂ − V₁ (suyun son həcmi − suyun ilkin həcmi).
  8. 8Mayeyə salma üsulunda cisim tamamilə suya batmalıdır; üzən cisimlərin həcmi bu üsulla ölçülə bilməz.
  9. 9Həcm ölçü cihazları: ölçü silindri (menzurka), ölçü qabı (ölçü stəkanı), pipetka.
  10. 10Həcm ilə kütlə fərqli kəmiyyətlərdir: həcm tutulan fəzanı, kütlə maddə miqdarını göstərir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq