Tarix necə öyrənilir?
Tarix elmi və tarixi mənbələr.
Tarix – insan cəmiyyətinin keçmişdə yaşadığı hadisələri, prosesləri və şəxsiyyətləri öyrənən elmdir. Tarixçilər keçmişi bərpa etmək üçün tarixi mənbələrə əsaslanırlar, çünki keçmişi birbaşa müşahidə etmək mümkün deyil. Mənbələr üç əsas qrupa bölünür: yazılı mənbələr (kitabələr, sənədlər, kitablar), maddi mənbələr (əşyalar, alətlər, tikililər, sikkələr) və şifahi mənbələr (dastanlar, əfsanələr, rəvayətlər). Maddi mənbələri torpaq altından üzə çıxarıb öyrənən elmə arxeologiya, xalqların adət-ənənəsini, məişətini araşdıran elmə isə etnoqrafiya deyilir; bu iki sahə tarixə köməkçi elmlər sayılır. Zamanı ölçmək üçün era anlayışından istifadə olunur: bizim eradan əvvəl (e.ə.) və bizim era (b.e.); 100 il bir əsr, 1000 il isə bir minillik hesab olunur. Tarixçinin əsas işi tarixləri sadəcə əzbərləmək deyil, müxtəlif mənbələri bir-biri ilə müqayisə etmək, təhlil etmək və düzgün qiymətləndirməkdir, çünki hər mənbə növünün öz məhdudiyyəti ola bilər və bir mənbə tək başına tam həqiqəti göstərməyə bilər.
Məsələn, arxeoloqun torpaqdan tapdığı qədim sikkə maddi mənbədir və tarixçiyə həmin dövrün pul dövriyyəsi, ticarəti və dövləti haqqında dəqiq məlumat verir.
Əsas terminlər
| Mənbə növü | İzahı | Nümunələr |
|---|---|---|
| Yazılı mənbələr | Yazı vasitəsilə günümüzə qədər gəlib çatmış sənədlər və mətnlər | Kitabələr, sənədlər, kitablar |
| Maddi mənbələr | Keçmişdən qalan fiziki əşyalar, alətlər və tikililər | Əşyalar, alətlər, tikililər, sikkələr |
| Şifahi mənbələr | Nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülmüş hekayələr | Dastanlar, əfsanələr, rəvayətlər |
Cədvəl 1: Hər üç mənbə növü tarixçiyə keçmişi bərpa etməkdə kömək edir, lakin heç biri tək başına tam həqiqəti göstərməyə bilər.
- 1Tapıntı: Arxeoloq torpaq altından qədim bir sikkə tapır.
- 2Mənbənin növünün müəyyən edilməsi: Bu sikkə maddi mənbədir, çünki o, keçmişdən qalan fiziki bir əşyadır.
- 3Təhlil: Tarixçi bu maddi mənbəni araşdıraraq onun hansı dövrə aid olduğunu, hansı dövlət tərəfindən zərb edildiyini müəyyən edir.
- 4Nəticə: Sikkə tarixçiyə həmin dövrün pul dövriyyəsi, ticarəti və dövləti haqqında dəqiq məlumat verir. Beləliklə, bir maddi mənbə keçmişin bir hissəsini bərpa etməyə imkan yaradır.
Səhv: Tarixin yalnız tarixləri əzbərləməkdən ibarət olduğunu düşünmək. Əslində tarixçinin əsas işi mənbələri müqayisə etmək, təhlil etmək və qiymətləndirməkdir.
Üç mənbə növünü yadda saxlamaq üçün "Y-M-Ş" qısaltmasından istifadə edə bilərsən: Yazılı, Maddi, Şifahi. Yazılı mənbələr yazıya əsaslanır, maddi mənbələr əşyaya əsaslanır, şifahi mənbələr isə dil vasitəsilə ötürülür.
Qaydalar
- 1Tarix keçmişdə baş vermiş hadisə, proses və şəxsiyyətləri öyrənən elmdir.
- 2Tarixi mənbələr yazılı (kitabə, sənəd, kitab), maddi (əşya, alət, tikili, sikkə) və şifahi (dastan, əfsanə, rəvayət) olmaqla üç qrupa bölünür.
- 3Maddi mənbələri arxeologiya, xalqların adət-ənənəsini isə etnoqrafiya elmi öyrənir.
- 4Zaman bizim eradan əvvəl (e.ə.) və bizim era (b.e.) ilə hesablanır; 100 il bir əsr, 1000 il isə bir minillikdir.
- 5Tarixçi mənbələri sadəcə əzbərləmir, onları müqayisə edir, təhlil edir və qiymətləndirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir