g10f-6.3· Fəsil 6: Molekulyar-kinetik nəzəriyyə· ~13 dəq

Buxar, rütubət, səthi gərilmə və bərk cisimlər

Doyan buxar, havanın rütubəti, səthi gərilmə, kristal cisimlər.

Doyan buxar — öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olan buxardır: hər saniyə mayedən qaçan molekulların sayı geri qayıdan molekulların sayına bərabərdir. Doyan buxarın ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onun təzyiqi $p_0$ yalnız temperaturdan asılıdır — həcm dəyişdirildikdə (izotermik sıxışdırmada) miqdar azaldığından yenidən tarazlıq qurulur, $p_0$ isə sabit qalır. Doymayan buxar isə qaz qanunlarına təxminən tabedir. Havanın nisbi rütubəti $\varphi=\frac{p}{p_0}\cdot100\%$ düsturu ilə hesablanır, burada $p$ — havadakı su buxarının faktiki təzyiqi, $p_0$ — həmin temperaturda doyan buxarın təzyiqidir. Şeh nöqtəsi havadakı buxarın doyduğu temperaturdur. Səthi gərilmə $\sigma$ əmsalı $F=\sigma l$ düsturu ilə qüvvəni müəyyən edir; kapilyar borularda maye ya qalxır (maye boru materialını isladırsa), ya da enir (islatmırsa). Bərk cisimlər kristal (nizamlı quruluş, müəyyən ərimə temperaturu var) və amorf (qeyri-nizamlı quruluş, müəyyən ərimə temperaturu yoxdur) olmaqla iki növə bölünür.

📌Nümunə

Məsələn: $\sigma=0{,}07$ N/m, $l=0{,}1$ m olduqda səthi gərilmə qüvvəsi $F=0{,}07\cdot0{,}1=0{,}007$ N = 7 mN alınır.

Əsas terminlər

Doyan buxar — Öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olan buxar: mayedən qaçan molekulların sayı geri qayıdan molekulların sayına bərabərdir.

Doymayan buxar — Hələ doyma həddinə çatmamış buxar; qaz qanunlarına (

pV = \text{sabit}

və s.) təxminən tabe olur.

Nisbi rütubət — Havadakı su buxarının doyma həddinə nə qədər yaxın olduğunu göstərən kəmiyyət:

\varphi = \frac{p}{p_0} \cdot 100\%

, burada

p

— faktiki buxar təzyiqi,

p_0

— həmin temperaturda doyan buxarın təzyiqidir.

Şeh nöqtəsi — Havadakı su buxarının doyma həddinə çatdığı temperatur; bu temperaturda

\varphi = 100\%

olur və kondensasiya başlayır.

Səthi gərilmə — Maye səthinin minimum sahə tutmağa çalışması hadisəsi.

\sigma

— səthi gərilmə əmsalı olub

F = \sigma l

düsturu ilə qüvvəni müəyyən edir.

Kristal cisim — Nizamlı daxili quruluşa (kristal qəfəs) və müəyyən ərimə temperaturuna malik bərk cisim.

Kristal və amorf cisimlərin müqayisəsi

Xüsusiyyət	Kristal cisimlər	Amorf cisimlər
Daxili quruluş	Nizamlı	Qeyri-nizamlı
Ərimə temperaturu	Müəyyəndir	Müəyyən deyil
İzotermik ərimə	Kəskin keçid var	Tədricən yumşalır

Bərk cisimlərin iki əsas növünün əsas fərqləri.

✎Səthi gərilmə qüvvəsinin hesablanması

1Verilənlər: $\sigma = 0{,}07\ \text{N/m}$ (səthi gərilmə əmsalı), $l = 0{,}1\ \text{m}$ (sərhəd xəttinin uzunluğu).
2Düstur: $F = \sigma l$ — səthi gərilmə qüvvəsi səthi gərilmə əmsalı ilə sərhəd xəttinin uzunluğu hasilinə bərabərdir.
3Hesablama: $F = 0{,}07 \cdot 0{,}1 = 0{,}007\ \text{N} = 7\ \text{mN}$ .
4Cavab: Səthi gərilmə qüvvəsi $7\ \text{mN}$ -dur.

🚫Tez-tez səhv

Doyan buxarı ideal qazla səhv salmayın! Doyan buxarın təzyiqi $p_0$ yalnız temperaturdan asılıdır — izotermik sıxışdırmada həcm azalsa belə $p_0$ sabit qalır. Qaz qanunları yalnız doymayan buxara tətbiq olunur.

💡Qeyd

Nisbi rütubət $\varphi$ həmişə faizlə ifadə olunur. Düsturda $p$ (faktiki) həmişə $p_0$ -dan kiçik və ya bərabərdir ( $p \le p_0$ ), ona görə $0\% \le \varphi \le 100\%$ . $\varphi = 100\%$ olduqda şeh nöqtəsinə çatılmış olur.

Qaydalar

1Doyan buxarın təzyiqi $p_0$ yalnız temperaturdan asılıdır; həcm dəyişdirildikdə (izotermik) $p_0$ sabit qalır.
2Nisbi rütubət $\varphi=\frac{p}{p_0}\cdot100\%$ ; $p$ — faktiki buxar təzyiqi, $p_0$ — həmin $T$ -də doyan buxar təzyiqi.
3Şeh nöqtəsi — havadakı buxarın doyma həddinə çatdığı temperatur; bu temperaturda $\varphi=100\%$ .
4Səthi gərilmə qüvvəsi $F=\sigma l$ ; kapilyar boruda maye isladıcı olarsa qalxır, islatmayırsa enir.
5Kristal cisimlər nizamlı quruluşa və müəyyən ərimə temperaturuna malikdir; amorf cisimlərin müəyyən ərimə temperaturu yoxdur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq