Nizami Gəncəvi — «İskəndərnamə»
«Xəmsə»nin sonuncu poeması, adil hökmdar idealı.
Nizami Gəncəvi (1141–1209) — XII əsr Azərbaycan şairi, dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir. Onun «Xəmsə» («Beş xəzinə») adlanan böyük əsəri beş müstəqil poema — «Sirlər xəzinəsi», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl» və «İskəndərnamə»dən ibarətdir. «İskəndərnamə» «Xəmsə»nin beşinci, sonuncu poemasıdır; iki hissəyə — «Şərəfnamə» (şərəf kitabı) və «İqbalnamə» (xoşbəxtlik kitabı) — bölünür. Poemanın qəhrəmanı tarixi şəxsiyyət Makedoniyalı İskəndardir (Aleksander Makedonski); Nizami onu siyasi cəhətdən adil hökmdar, mənəvi cəhətdən isə həqiqi filosof kimi təqdim edir. İskəndər dünyaya ədalət yaymaq üçün müxtəlif ölkələrə səfər edir, müdrik filosoflarla — o cümlədən Aristotellə — görüşür, ideal — «xoşbəxt ölkə» (utopiya) — axtarışına çıxır. Poema əruz vəzninin «məsnəvi» formasında yazılmışdır: yəni hər iki misrası öz aralarında qafiyələnən beytlər ardıcıllığıdır.
Məsələn, «İqbalnamə»də İskəndər ütopik «Xoşbəxt ölkə» taparaq orada ədalət, bərabərlik və firavanlığa əsaslanan cəmiyyətin mümkünlüyünü araşdırır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Dövr/əsr | Janr/forma |
|---|---|---|---|
| Nizami Gəncəvi | «İskəndərnamə» | XII əsr (1141–1209) | Poema — əruz vəznli məsnəvi |
| Nizami Gəncəvi | «Xosrov və Şirin» | XII əsr | Poema — lirik-romantik məsnəvi |
| Nizami Gəncəvi | «Leyli və Məcnun» | XII əsr | Poema — lirik-məhəbbət məsnəvisi |
«İskəndərnamə» «Xəmsə»nin beşinci (sonuncu) poemasıdır; «Xosrov və Şirin» ikinci, «Leyli və Məcnun» üçüncüdür.
| № | Poema | Əsas mövzu |
|---|---|---|
| I | «Sirlər xəzinəsi» | Etik-didaktik, hikmət |
| II | «Xosrov və Şirin» | Lirik-romantik məhəbbət |
| III | «Leyli və Məcnun» | Lirik-məhəbbət, ayrılıq fəlsəfəsi |
| IV | «Yeddi gözəl» | Simvolik-romantik süjet |
| V | «İskəndərnamə» | Siyasi-fəlsəfi, ideal hökmdar, utopiya |
«Xəmsə» sözü ərəbcədir, «beş» mənasını verir.
| Obraz / element | Rolu | Səciyyəsi |
|---|---|---|
| Makedoniyalı İskəndər | Baş qəhrəman | Tarixi fateh deyil — adil hökmdar, filosof, ədalət axtarıcısı kimi idealizə edilir |
| Aristotel | İskəndərin müəllimi | Filosof-müdrik; dövlət idarəçiliyi, etika və hikmət simvolu |
| Dara (Daray) | İskəndərin rəqibi (İran hökmdarı) | Məğlub olur; ədalətsiz idarəçiliyin obrazı kimi canlandırılır |
| Nüşabə | Bərdə hökmdarı (epizodik) | Elçi qiyafəsindəki İskəndəri surətindən tanıyır; müdrikliyi və məğrurluğu ilə onu heyran edir |
| «Şərəfnamə» (I hissə) | Hərbi-tarixi qatı | İskəndərin yürüşləri, şərəfli qələbələr |
| «İqbalnamə» (II hissə) | Fəlsəfi-utopik qatı | Xoşbəxt ölkə: ədalət, bərabərlik, firavanlığa əsaslanan ideal cəmiyyət axtarışı |
- 1Açar söz axtarın: Sualda «hərbi yürüş», «qələbə», «şərəf» kimi söz varsa → I hissə «Şərəfnamə». «Utopiya», «xoşbəxt ölkə», «ədaləti», «bərabərlik», «fəlsəfi axtarış» varsa → II hissə «İqbalnamə».
- 2Ad mənasından yardım alın: «Şərəfnamə» = şərəf kitabı → şərəfli hərbi yürüşlər. «İqbalnamə» = xoşbəxtlik kitabı → ideal cəmiyyət, utopik arzular.
- 3Nəticə: Məsələn, «İskəndərin Daranı məğlub etdiyi epizod hansı hissəyə aiddir?» — Dara hərbi rəqibdir → «Şərəfnamə». «İskəndərin xoşbəxt ölkə axtarışı hansı hissədir?» → «İqbalnamə».
- 1Qafiyə sxeminə baxın: Məsnəvi: hər beytin iki misrası öz aralarında qafiyələnir (aa, bb, cc...). Uzun poemalarda bu forma işlənir. Qəzəl: ilk beytin hər iki misrası qafiyələnir, sonra yalnız ikinci misra (aa, ba, ca...).
- 2Həcm və mövzuya baxın: «İskəndərnamə» böyük həcmli epik poemadır → məsnəvi. Qəzəl isə qısa lirik formasıdır (adətən 5–12 beyt).
- 3Nəticə: «İskəndərnamə» əruz vəznli məsnəvidir. Qəzəl, qoşma, qəsidə janrları ilə qarışdırılmamalıdır.
Tələbələr «İskəndərnamə»ni Füzuliyə aid edirlər. Lakin «İskəndərnamə» Nizami Gəncəviyə məxsusdur; Füzulinin «Xəmsə»si yoxdur — onun məşhur məsnəvisi «Leyli və Məcnun»dur. Füzuli XVI əsr şairidir, Nizami isə XII əsr şairidir.
«Şərəfnamə» ilə «İqbalnamə»nin mövzuları tez-tez qarışdırılır. Xatırlayın: «Şərəfnamə» = şərəf → hərbi yürüşlər; «İqbalnamə» = xoşbəxtlik → utopiya, fəlsəfi axtarış.
«İskəndərnamə»nin əruz vəznli olduğu unudulur və heca vəzni ilə qarışdırılır. Heca vəzni Azərbaycan xalq şeirinin vəznidir (qoşma, gəraylı); Nizaminin bütün «Xəmsə»si əruz vəznindədir.
«Xəmsə»nin sırası imtahanda tez-tez soruşulur. «İskəndərnamə» beşinci (sonuncu) poemadır, birinci deyil. Birinci poema «Sirlər xəzinəsi»dir.
Nizami İskəndəri real tarixi fateh kimi deyil, ideal filosof-hökmdar kimi təqdim edir. Bu Nizaminin bədii məqsədidir: oxucuya ədaləti, hikməti ön plana çəkən bir hökmdar idealı göstərmək.
Qaydalar
- 1«İskəndərnamə» Nizami Gəncəvinin «Xəmsə» (Beş xəzinə) külliyyatının beşinci və sonuncu poemasıdır.
- 2Poema iki hissədən ibarətdir: «Şərəfnamə» (I hissə — hərbi yürüşlər, ədalətli hökmdar) və «İqbalnamə» (II hissə — fəlsəfi axtarış, xoşbəxt ölkə utopiyası).
- 3İskəndər obrazı Nizamidə tarixi fateh kimi deyil, adil hökmdar, alim və filosof kimi — ideal dövlət başçısı kimi canlandırılır.
- 4Poema əruz vəzninin məsnəvi formasında yazılmışdır: hər beytin iki misrası öz aralarında qafiyələnir.
- 5«İqbalnamə»də Nizami ideal cəmiyyət — ədalət, bərabərlik və firavanlığa əsaslanan xoşbəxt ölkə — utopiyasını işıqlandırır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir