egp-3.2· Fəsil 3: Elektrodinamika· ~14 dəq

Sabit elektrik cərəyanı

Cərəyan şiddəti, Om qanunu, müqavimət, birləşmələr, cərəyanın işi və gücü

Sabit elektrik cərəyanı naqildə yüklərin nizamlı hərəkətidir. Cərəyan şiddəti vahid zamanda keçən yükdür: $I = \frac{q}{t}$ (vahidi amper, A). Dövrənin bir hissəsi üçün Om qanunu $I = \frac{U}{R}$ , tam dövrə üçün isə $I = \frac{\varepsilon}{R+r}$ düsturu ilə yazılır ( $\varepsilon$ — EHQ, $r$ — mənbənin daxili müqaviməti). Naqilin müqaviməti $R = \frac{\rho \cdot l}{S}$ düsturu ilə tapılır. Ardıcıl birləşmədə $R = R_1 + R_2$ , cərəyan bütün müqavimətlərdən eynidir; paralel birləşmədə $\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}$ , gərginlik eynidir. Cərəyanın işi $A = U \cdot I \cdot t$ , gücü $P = U \cdot I = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R}$ , naqildə ayrılan istilik isə Coul-Lens qanunu ilə $Q = I^2 \cdot R \cdot t$ -dir.

📌Nümunə

Məsələn: $R_1 = 3$ Om və $R_2 = 6$ Om paralel birləşib, ümumi gərginlik $U = 12$ V-dir. Ümumi müqavimət $\frac{1}{R} = \frac{1}{3} + \frac{1}{6} = \frac{1}{2}$ , $R = 2$ Om; ümumi cərəyan $I = \frac{U}{R} = \frac{12}{2} = 6$ A.

Rezistorların ardıcıl (R = R₁ + R₂) və paralel (1/R = 1/R₁ + 1/R₂) birləşməsi; Om qanunu I = U/R

Əsas terminlər

Cərəyan şiddəti (

I

) — Naqilin en kəsiyindən vahid zamanda keçən yük:

I = \frac{q}{t}

. Vahidi amper (A).

Gərginlik (

U

) — Dövrənin iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqi. Vahidi volt (V).

Müqavimət (

R

) — Naqilin cərəyana göstərdiyi maneə:

R = \frac{\rho \cdot l}{S}

. Vahidi om (Om).

Om qanunu — Dövrə hissəsi üçün cərəyan gərginliklə düz, müqavimətlə tərs mütənasibdir:

I = \frac{U}{R}

EHQ (

\varepsilon

) — Mənbənin yükləri ayıran qüvvələrinin işini xarakterizə edən kəmiyyət; tam dövrədə

I = \frac{\varepsilon}{R+r}

Cərəyanın gücü (

P

) — Vahid zamanda cərəyanın gördüyü iş:

P = U \cdot I = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R}

. Vahidi vatt (Vt).

Sabit cərəyanın əsas kəmiyyətləri və düsturları

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Cərəyan şiddəti	$I$	$I = \frac{q}{t}$	A
Om qanunu (hissə)	$I$	$I = \frac{U}{R}$	A
Om qanunu (tam dövrə)	$I$	$I = \frac{\varepsilon}{R+r}$	A
Müqavimət	$R$	$R = \frac{\rho \cdot l}{S}$	Om
Cərəyanın işi	$A$	$A = U \cdot I \cdot t$	C
Cərəyanın gücü	$P$	$P = U \cdot I = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R}$	Vt
Coul-Lens istiliyi	$Q$	$Q = I^2 \cdot R \cdot t$	C

C (coul) = enerji/iş vahidi; Vt (vatt) = güc vahidi.

Ardıcıl və paralel birləşmənin müqayisəsi

Xüsusiyyət	Ardıcıl	Paralel
Ümumi müqavimət	$R = R_1 + R_2$	$\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}$
Cərəyan	Hər yerdə eyni	Budaqlara bölünür
Gərginlik	Müqavimətlərə bölünür	Hər budaqda eyni

Ardıcılda $I$ sabit, paralelldə $U$ sabitdir.

✎Paralel birləşmədə ümumi cərəyan

1Verilənlər: $R_1 = 3$ Om, $R_2 = 6$ Om paralel, $U = 12$ V.
2Ümumi müqavimət: $\frac{1}{R} = \frac{1}{3} + \frac{1}{6} = \frac{1}{2}$ , deməli $R = 2$ Om.
3Ümumi cərəyan: $I = \frac{U}{R} = \frac{12}{2} = 6$ A.

✎Tam dövrə üçün Om qanunu

1Verilənlər: $\varepsilon = 12$ V, $r = 1$ Om, $R = 5$ Om.
2Düstur: Tam dövrə üçün $I = \frac{\varepsilon}{R+r}$ .
3Hesablama: $I = \frac{12}{5+1} = \frac{12}{6} = 2$ A.

🚫Tez-tez səhv

$q = I \cdot t$ -ni $\frac{I}{t}$ və ya $\frac{t}{I}$ ilə qarışdırmayın: $I = 4$ A, $t = 5$ s üçün yük $q = 4 \cdot 5 = 20$ Kl-dur, $0{,}8$ və ya $1{,}25$ deyil.

⚠️Diqqət

Tam dövrədə daxili müqaviməti unutmayın: $I = \frac{\varepsilon}{R+r}$ . Yalnız $\frac{\varepsilon}{R}$ yazsanız nəticə yanlış çıxar.

⚠️Diqqət

Güc düsturunda cərəyan kvadratdadır: $P = I^2 \cdot R$ . Gərginlik və ya cərəyan 2 dəfə artanda güc 4 dəfə artır.

💡Qeyd

Paralel birləşmədə hər budağa tam gərginlik düşür, ardıcılda isə cərəyan bütün müqavimətlərdə eynidir.

Qaydalar

1Cərəyan şiddəti: $I = \frac{q}{t}$ (vahidi amper, A).
2Om qanunu: hissə üçün $I = \frac{U}{R}$ , tam dövrə üçün $I = \frac{\varepsilon}{R+r}$ .
3Naqilin müqaviməti: $R = \frac{\rho \cdot l}{S}$ .
4Birləşmələr: ardıcıl $R = R_1 + R_2$ ; paralel $\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}$ .
5İş və güc: $A = U \cdot I \cdot t$ , $P = U \cdot I = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R}$ ; Coul-Lens: $Q = I^2 \cdot R \cdot t$ .

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq

Sabit elektrik cərəyanı

Qrafiklər

Əsas terminlər

Qaydalar

Məşq