egc-2.3· Fəsil 2: Kimyəvi reaksiyalar· ~14 dəq

Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları

Oksidləşmə dərəcəsi, oksidləşdirici və reduksiyaedici, elektron balansı, elektroliz və metalların aktivlik sırası.

Oksidləşmə-reduksiya (redoks) reaksiyalarında atomların oksidləşmə dərəcəsi dəyişir: oksidləşmə zamanı atom elektron verir (oksidləşmə dərəcəsi artır), reduksiya zamanı isə elektron alır (oksidləşmə dərəcəsi azalır). Elektron verən maddə reduksiyaedici, elektron alan maddə isə oksidləşdiricidir. Elektron balansı üsulunda verilən və alınan elektronların sayı bərabərləşdirilərək əmsallar tapılır.

📌Nümunə

Misal: 2Na+Cl2→2NaCl2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl reaksiyasında Na0→Na+1Na^0 \rightarrow Na^{+1} (1 e−e^- verir, reduksiyaedici), Cl0→Cl−1Cl^0 \rightarrow Cl^{-1} (1 e−e^- alır, oksidləşdirici).

Qrafiklər

Oksidləşmə-reduksiya: oksidləşən maddə elektron verir və oksidləşmə dərəcəsi artır (Zn⁰ → Zn²⁺ + 2e⁻), reduksiya olunan maddə elektron alır (Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu⁰)
Oksidləşmə-reduksiya: oksidləşən maddə elektron verir və oksidləşmə dərəcəsi artır (Zn⁰ → Zn²⁺ + 2e⁻), reduksiya olunan maddə elektron alır (Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu⁰)

Əsas terminlər

Oksidləşmə dərəcəsi — Atomun birləşmədəki şərti yükü; sadə maddədə 00, ionda ionun yükünə bərabərdir.
Oksidləşmə — Atomun elektron verməsi; bu zaman oksidləşmə dərəcəsi artır. Elektron verən maddə reduksiyaedicidir.
Reduksiya — Atomun elektron alması; bu zaman oksidləşmə dərəcəsi azalır. Elektron alan maddə oksidləşdiricidir.
Reduksiyaedici — Reaksiyada elektron verən, özü oksidləşən maddə. Misal: 2Na+Cl2→2NaCl2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl-də Na0→Na+1Na^0 \rightarrow Na^{+1}.
Oksidləşdirici — Reaksiyada elektron alan, özü reduksiya olunan maddə. Misal: 2Na+Cl2→2NaCl2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl-də Cl0→Cl−1Cl^0 \rightarrow Cl^{-1}.
Elektron balansı — Verilən və alınan elektronların sayını bərabərləşdirərək redoks tənliyinin əmsallarını tapma üsulu.
Oksidləşmə dərəcəsinin əsas qaydaları
ElementAdi dərəcəİstisna
Sadə maddə (Cl2Cl_2, O2O_2)00yoxdur
Hidrogen+1+1hidridlərdə −1-1 (NaHNaH)
Oksigen−2-2peroksiddə −1-1 (H2O2H_2O_2), OF2OF_2-də +2+2
Birləşmənin cəmi00ionda = ionun yükü

Birləşmədə oksidləşmə dərəcələrinin cəbri cəmi sıfıra bərabərdir.

Oksidləşmə ↔ reduksiya müqayisəsi
ƏlamətOksidləşməReduksiya
Elektronveriralır
Oks. dərəcəsiartırazalır
Maddənin rolureduksiyaedicioksidləşdirici
Nümunə (Zn+2HClZn + 2HCl)Zn0→Zn+2Zn^0 \rightarrow Zn^{+2}H+1→H20H^{+1} \rightarrow H_2^0

Reduksiyaedici özü oksidləşir, oksidləşdirici özü reduksiya olunur.

✎KMnO4KMnO_4-də Mn-in oksidləşmə dərəcəsini tapmaq
  1. 1Məlum dərəcələr: K=+1K = +1, O=−2O = -2 (4 ədəd OO →\rightarrow 4⋅(−2)=−84 \cdot (-2) = -8).
  2. 2Cəmi sıfıra bərabər tut: (+1)+Mn+(−8)=0(+1) + Mn + (-8) = 0.
  3. 3Mn-i tap: Mn=+8−1=+7Mn = +8 - 1 = +7.
  4. 4Nəticə: KMnO4KMnO_4-də manqanın oksidləşmə dərəcəsi +7+7-dir.
✎NH3+O2→NO+H2ONH_3 + O_2 \rightarrow NO + H_2O tənliyini elektron balansı ilə əmsallaşdırmaq
  1. 1Dərəcələri yaz: N:−3→+2N: -3 \rightarrow +2 (5e−5e^- verir), O:0→−2O: 0 \rightarrow -2 (2e−2e^- alır).
  2. 2Elektronları bərabərləşdir: N⋅5N \cdot 5 və O⋅…O \cdot \ldots →\rightarrow EBOB 20: 4 atom N, 5 molekul O2O_2.
  3. 3Əmsalları qoy: 4NH3+5O2→4NO+6H2O4NH_3 + 5O_2 \rightarrow 4NO + 6H_2O.
  4. 4Nəticə: O2O_2-nin qarşısındakı əmsal 5-dir.
🚫Tez-tez səhv

Na2SO4Na_2SO_4-də SS üçün +4+4 yazmaq səhvdir: +4+4 yalnız SO2SO_2-də olur. Burada 4 oksigen var, balans S=+6S = +6 verir.

⚠️Diqqət

MnO4−MnO_4^- ionunda ionun −1-1 yükünü unutma: cəm sıfır deyil, −1-1-ə bərabərdir, ona görə Mn=+7Mn = +7 (MnO42−MnO_4^{2-}-də isə +6+6).

⚠️Diqqət

Elektron balansında verilən elektronların ümumi sayı alınanların ümumi sayına bərabər olmalıdır; bunsuz əmsallar səhv çıxar.

💡Qeyd

Aktivlik sırasında sola yaxın metal güclü reduksiyaedicidir və sağdakı metalı duzunun məhlulundan sıxışdırır (Ag misi sıxışdıra bilməz).

💡Qeyd

Mənfiyə keçmə (məs. N:0→−3N: 0 \rightarrow -3) elektron almadır, yəni reduksiyadır; müsbətə keçmə isə oksidləşmədir.

Qaydalar

  1. 1Sadə maddədə atomun oksidləşmə dərəcəsi 0-dır; ionda isə ionun yükünə bərabərdir.
  2. 2Hidrogen adətən +1+1 (hidridlərdə −1-1), oksigen adətən −2-2 (peroksidlərdə −1-1, OF2OF_2-də +2+2); birləşmədə oksidləşmə dərəcələrinin cəbri cəmi sıfırdır.
  3. 3Oksidləşmə = elektron vermə (oks. dərəcəsi artır) → reduksiyaedici; reduksiya = elektron alma (oks. dərəcəsi azalır) → oksidləşdirici.
  4. 4Elektron balansında verilən elektronların ümumi sayı alınanların ümumi sayına bərabər olmalıdır.
  5. 5Aktivlik sırasında metal nə qədər sola yaxındırsa, bir o qədər güclü reduksiyaedicidir və duzunun məhlulundan sağdakı metalı sıxışdırır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq